123 



Na eenige algemeene beschouwingen over het tellen der diertjes en het nemen 

 van een kleine hoeveelheid water, ongeveer van de groote van een gierstkorrel, zegt 

 hij, dat hij die hoeveelheid brengt in een zeer fijn glazen capillairbuisje, dat door 

 deelstreepjes in 20 of 30 deelen is verdeeld, die achter elkander onder het mikroskoop 

 onderzocht kunnen worden. Hij komt tot het besluit, dat daarin kunnen geteld wor- 

 den, met de mikroskopen, die hij aan anderen leent, omstreeks 1000 en met het mikro- 

 skoop, dat hij alleen voor zichself bewaart, 30 ooo diertjes. ledereen, die met infusies 

 en infusiorien bekend is, zal onmiddellijk moeten toegeven, dat ook hier alleen van 

 bakterien sprake kan zijn. Dit wordt bovendien nog bevestigd door de meting van 

 de grootte, die hij als volgt geeft: Maar ik kan verklaren, dat ik mijn getallen nooit 

 overdrijf, en daar nu de kleinste diertjes, die ik dagelijks in mijn infusies aantref, 

 een lengte hebben, die meer dan drie maal kleiner is dan de as van een bloedbolletje, 

 moeten zij in waarheid meer dan 25 maal kleiner zijn, zoodat de lengte van zijn 

 diertjes omstreeks een derde deel van de middellijn van een bloedbolletje was. 



Wat nu aangaat de afmetingen der roode bloedlichaampjes vindt men bij den 

 mensch 7.74 |n, bij den hond 7.3 jn, bij het konijn 6.9 (^ en bij de kat 6.5 ju. 



Volgens de schatting van Leeuwenhoek was de afmeting der door hem 

 waargenomen diertjes een derde van deze grootte, dus omstreeks 2.3 [i, hetgeen met 

 de afmetingen van vele bakterien overeenstemt, terwijl zelfs de kleinere monaden en 

 amoeben even zoo groot zijn als de bloedlichaampjes, en infusorien minstens 100 |u 

 meten, dus meer dan tienmaal grooter zijn. 



Bedenkt men nu nog bovendien, dat zooals ik boven zeide, in de peperinfusies 

 van twee maal 24 uur monaden, infusorien en amoeben geheel ontbreken, dan is voor 

 ieder mikroskopist duidelijk, dat L e u w e n h o e k, bij ^ijn meting, alleen bakterien 

 onder het oog kan hebben gehad. 



Toen Leeuwenhoek eenmaal denweg had gewezen,was ook Hartsoeker 

 in staat dien te volgen en wij vinden in zijn brief van 12 April 1678 aan H u y g e n s 

 (Oeuvres, T. 8 No. 2122) een bericht, waaruit kan worden afgeleid, dat ook hij reeds 

 toen bakterien gezien heeft. De betreffende zinsnede is deze: 



Gisteren avond heb ik een ontallike menighte dierkens gevonden 



in het water 't welk ik veertien dagen een duym hoogte op coriandersaet heb laeten 

 staan. De selve schenen van alderhande slach te sijn, maar door dien zij zeer snel 

 in 't swemmen waren, en sich duyster op deden, kon ik hare gedaente niet wel be- 

 kennen. Ik twijfel ook of ik geen leven in het note-moschaet en foeliewater sie, maar 

 de dierkens van deselve wateren souden soo klein sijn, dat sij met het meest ver- 

 grootende bolleken nauwelijks souden te bekennen wesen. 



Het zichtbaar maken van onzichtbaar leven moet op een zoo scherpzinnig man als 

 Chr. Huygens, natuurlijk grooten indruk hebben gemaakt en twee jaar na 

 Leeuwenhoek houdt hij zich dan ook niet ter loops maar maanden achtereen, 

 met verschillende infusies bezig. 



Raadpleegt men zijn handschriften, aanwezig in de Leidsche universiteits-biblio- 

 theek, dan vindt men in Codex No. 9*) op de bladen 58, 62, en 63, gedateerd den 

 Haag ii Juni 1678, een aantal schetsen en aanteekeningen, die op Diatomeen be- 

 trekking hebben, verder op Flagellaten, waarbij hij beginnende copulatie of deeling 



*) Was vroeger E. van Huygens. 



