19 



bacterien dan echter versmelten, klaart de troebele vloeistof op, de bacteriophagen 

 komen in de vloeistof vrij en als deze wordt afgefiltreerd, bijvoorbeeld door een bougie 

 Chamberland dan zullen de onaangetaste coll- of /y/>/msbacterien achterblijven en in 

 het filtraat verkrijgt men de reinkultuur van den bacteriophaag. 



Bijzonder belangrijk is het, dat d'H e r e 1 1 e er in geslaagd is het aantal kiemen 

 van den bacterophaag, dat zich in zulk een vloeistof bevindt, te tellen. Dit geschiedt 

 op de volgende zeer eenvoudige manier. Op een bouillonagarplaat zaait men een dichte 

 kultuur bijvoorbeeld van coli- of /v/>//Msbacterien, die daarop bij 37 gemakkelijker 

 groeien en er een gesloten laag bacterien op voortbrengen. Brengt men op deze bac- 

 terienlaag een zekere hoeveelheid van de vloeistof, welke Bacteriophagus in virulenten 

 toestand bevat, dan zullen alle plaatsen van de bacterienlaag, waar een Bacleriopha- 

 gws-kiem ligt, door dezen besmet worden. Daar ook de naaste omgeving besmet wordt 

 en de bacterien daarbij doorschijnend worden, ontstaan vrij groote vlekken of ,,ei- 

 landjes" van gedoode bacterien, omgeven door levende, welke eilandjes gemakkelijk 

 met het bloote oog gezien en geteld kunnen worden. Hij geeft daarvan een zeer goede 

 en overtuigende afbeelding. 



De beschouwingen van d'H e r e 1 1 e over de afmetingen van Bacteriophagus 

 zijn geheel andere dan die van P r o w a z e k over het pokkenvirus, waarover ik 

 reeds boven heb gesproken. 



Nadat hij er op gewezen heeft, dat bij dialyse tegen gedestilleerd water van paar- 

 den-serum met een kultuur van Bacteriophagus door collodiumvliezen van verschil- 

 lende hardheid de bacteriophaag steeds kan passeeren door de vliezen, die eiwit door- 

 laten, maar teruggehouden wordt door de vliezen, die voor eiwit ondoorlatend zijn, 

 gaat hij aldus voort (pag. 88) : ,,On a calcule qu'un ultramicrobe de 0.01 \i de diametre 

 devait contenir une vingtaine de molecules d'albumine et cinq a six atonies de soufre. 

 Les physiciens out determin6 la grosseur des pores des membranes de collodion les 

 plus serrees, ils n'ont pas plus de deux mi.lli.oniein.es de millimetre; or 1'ultramicrobe 

 de la peste aviaire traverse de telles membranes, chaque element ne pourrait avoir plus 

 de 0.002 \L de diametre; il serait done compose d'un dixieme de molecule d'albumine". 



Ik zal het citaat niet verder geven; d'H e r e 1 1 e wijst terecht op het absurde 

 van zulk een gevolgtrekking en hoe noodig het is, dat nieuwe proeven daarover nieuw 

 licht verspreiden. De dialyse-proef bewijst echter naar mijn meening vrij duidelijk, 

 dat Bacteriophagus van dezelfde grootte-orde is als het eiwitmolekuul en dat de naam 

 ,,contagium vivum fluidum", welke ik lang geleden aan het virus van de mozaiekziekte 

 heb gegeven, aan die opvatting uitdrukking geeft. 



Als curiosum voeg ik hier nog bij, dat d'H e r e 1 1 e - met het oog op het voor- 

 afgaande niet geheel consequent -- het voor mogelijk houdt, dat in later tijd een ultra- 

 microbe van hooger orde zal ontdekt worden, die als parasiet in den bacteriophaag 

 leeft (pag. 101), waarbij hij de opmerking maakt: ,,1'infiniment petit est aussi con- 

 cevable (mij dunkt ,,inconcevable") que 1'infiniment grand, nous n'avons pas le droit 

 de lui assigner une limite". Zoo zouden er dan, volgens d'H e r e 1 1 e, levende deel- 

 tjes van oneindige kleinheid kunnen bestaan, die zich door deeling vermenigvuldigen. 



Waarlijk een beschouwing, die bewijst, hoever wij nog verwijderd zijn van een 

 eenigszins bevredigende formuleering van het vraagstuk naar den oorsprong van het 

 leven. 



Gorssel, Nov. 1922. 



