uiterlijk aan geven en waartusschen meestal lets grootere slijmige kolonien van be- 

 paalde varieteiten van Bacterium coli en B. radiobacter (alsmede enkele schimmels en 

 gistsoorten) gelegen zijn, die echter niet langer voortgroeien dan de geringe voorraad 

 gebonden stikstof van de agarplaat toelaat. De reden waarom de laatstgenoemde bak- 

 terien grootere kolonien voortbrengen dan de overige soorten, is gelegen in de om- 

 standigheid, dat zij een bijzonder sterk vermogen hebben om stikstof-vrije wandstof, 

 waarschijnlijk een modificatie van cellulose, af te scheiden, hetgeen de nieeste andere 

 soorten, bijv. de gewone fluoresceerende bakterien, onder deze omstandigheden niet 

 doen. Deze stof trekt veel water tot zich, hetgeen dan door sterke opzwelling en slijm- 

 vorming zichtbaar wordt. 



Zijn in het grondmonster wel kiemen van Azotobacter aanwezig dan wordt na een 

 kultuurtijd van 5 en meerdere dagen, het beeld der plaat van een geheel anderen aard. 

 Deze kiemen kunnen n.l. daar zij van de atmosferische stikstof leven, nog voort- 

 groeien als de geringe hoeveelheid gebonden stikstof van de agar reeds is opgebruikt, 

 want de toegevoegde 2% suiker als koolstofbron en de noodzakelijke aschbestand- 

 deelen zijn in de beschreven omstandigheden ten opzichte van de gebonden stikstof 

 in overmaat aanwezig. Het gevolg is nu, dat er op de plaat een aantal reuzen-kolonien 

 ontstaan, die onmiddellijk als Azotobacter herkenbaar zijn door hun grootte, welke al 

 naar die omstandigheden zelfs 1 a 2 cm middellijn kan worden. Mikroskopisch bestaan 

 zij eerst uit dikke staafjes later uit mikrokokken, die tot sarcineachtige klompen ver- 

 eenigd zijn, dus juist als boven voor de vloeistofkultuur aangegeven. Intusschen zijn 



\_ 



deze kolonien na tien of meer dagen van tweeerlei aard, n.l. donkerbruine en kleur- 

 looze. De laatste kunnen of kleurloos blijven, of, indien de plaat nog suiker genoeg 

 bevat, bijv. doordat deze er later opgestrooid is, eveneens donkerbruin worden. De 

 oorzaak van dit kleurverschil kan dus berusten op modifikatie, maar ook op het 

 aanwezig zijn van twee varieteiten van Az. chroococcum, waarvan de eene wel de 

 andere niet bruin kan worden. Deze beide varieteiten, die dus reeds in den grond aan- 

 wezig zijn, kunnen in de kulturen ook uit elkander ontstaan door een mutatieproces. 

 Het gemakkelijkst is dit waar te nemen wat betreft het ontstaan van de kleurlooze 

 vorm uit de bruine, dat in verouderde, vaak overgeente kulturen niet ze'lden voorkomt. 

 Ent men van zulk kleurloos geworden materiaal over, dan blijkt dit het kenmerk 

 bruin erfelijk verloren te hebben en tevens blijkt de groeikracht geringer te zijn dan 

 die van de bruine stammen. Het is mogelijk, dat ook de in den grond aanwezige kleur- 

 looze vormen op een dergelijke wijze uit bruine ontstaan zijn. Wat betreft het bruin 

 worden als gevolg van modificatie moet opgemerkt worden, dat alle kolonien, ook 

 diegene, die later bruin worden, aanvankelijk kleurloos zijn en dat de bruinkleuring 

 samengaat met en waarschijnlijk het gevolg is van een toenemende alkaliteit van den 

 kultuurbodem. De aanwezigheid van krijt werkt daarbij bijzonder gunstig maar ook 

 strontium-, barium- en magnesiumcarbonaat en zelfs natrium-carbonaat, kunnen de 

 bruinkleuring sterk bevorderen, indien maar zorg gedragen wordt, dat daar naast 

 steeds kleine hoeveelheden van een kalkzout aanwezig zijn. Ontbreken de kalkzouten 

 geheel, dan is de groei van Azotobacter uitgesloten. Op laatstgenoemde omstandigheid 

 zal ik beneden nog terugkomen. De bruine kleurstof is in de cellulose-achtige wand- 

 stof, het cellulan i), der Azotobacter-cellen opgehoopt, kan daaraan ten deele door sterke 



') Cellulan wordt door zwavelzuur en jodium niet blauw gekleurd, ook niet na voor- 

 afgaande behandeling met kali. 



