63 



niet de meest gunstige. Verder was het phosphaatgehalte der cultuurvloeistoffen 

 wellicht te hoog. In een woord de verrichte proeven konden niet wel meer leeren dan 

 zij gedaan hebben, namelijk, dat de stikstof-aanwinst ten koste van de lucht, bij min- 

 der juist gekozen voedingsconditien uitblijft, of in elk geval onmerkbaar gering wordt. 



Bij mijn nieuwe proeven heb ik zorg gedragen met een zeer groot aantal zeer 

 actieve bacterien te werken. Dit is gebleken op de volgende wijze te kunnen ge- 

 schieden. 



Duivenboonen werden in een thermostaat tot ontkieming gebracht. De kiem- 

 stengels werden van de kiemplanten afgesneden en 100 gram daarvan kortstondig in 

 een liter duinwater opgekookt. De daarbij verkregen vloeistof is eenigszins looistof- 

 houdend en kleurt zich later ten koste van de ijzerverbindingen, die in het water en 

 de plant voorkomen, licht bruin. 



Van dit vocht werden in een aantal K j e 1 d a h 1'sche verbrandingskolfjes 

 telkens 100 cub. centim. gedaan, en daaraan in alle gevallen U/2% f 2% rietsuiker 

 toegevoegd. Eenige dezer kolfjes ontvingen nu nog bovendien i/ 30 of 1/10 gram ka- 

 liummonophosphaat, bij de overige geschiedde deze toevoeging niet. 



Voor zes beneden aangevoerde, in November begonnen proeven was een boonen- 

 stengel-aftreksel gebruikt met een lager stikstofgehalte dan voor die, welke in Ja- 

 nuari aanvingen. 



Wat het voor de infectie gebruikte bacterienmateriaal betreft is het noodig eenige 

 bepaalde aanwijzingen te doen, daar het, bij proeven in een beperkt tijdsverloop te 

 nemen, wenschelijk is, dat de bacterienvermenigvuldiging zoo spoedig mogelijk begint, 

 zoodat een zeer groot aantal actieve bacterien van het oogenblik van het uitzaaien 

 af aanwezig zijn. 



Voor alle proeven is gebruik gemaakt van Bacillus radicicola var. Fabae, in 1889 

 uit knolletjes van Windsorboonen geisoleerd. De culturen waren op voedingsgelatine 

 bewaard, en, tegen dat de proeven zouden beginnen overgeent, zoodat de infectie 

 kon geschieden uitsluitend met levende en voor vermeerdering geschikte bacterien. 

 Als een uitmuntende vaste voedingsbodem was voor de Fabae-bacillen de volgende 

 erkend: Afkooksel van lucernestengels (10 deelen op 100 deelen water) met 2% riet- 

 suiker en 8% zuivere gelatine zonder verdere toevoeging. Bij reageerbuisculturen, 

 uitgevoerd bij omstreeks 10 C., verkrijgt men daarop, uit entstrepen, een zeer aan- 

 zienlijke hoeveelheid van een week, gemakkelijk in water te verdeelen, wit bacterien- 

 slijm, dat ongeveer de consistentie bezit van dikke stijfselpap. Sinds ik gebruik maak 

 van het genoemde mengsel als voedingsbodem en het daarop wassende bacterien- 

 materiaal, zijn alle bez waren tegen het verkrijgen der wortelbacterien in iedere 

 gewenschte hoeveelheid opgeheven. Daar de mikroskopische toestand van de met de 

 lucht in aanraking zijnde oppervlakte dezer culturen zeer merkwaardig is en geheel en 

 al afwijkt van die bij alle andere mij tot nu toe bekend geworden bacteriensoorten, 

 acht ik het wenschelijk daarover het volgende op te merken. 



Terwijl het meer in de diepte gelegen bacterienslijm uit kortere en langere, in 

 het midden meestal naar een kant opgezwollen staafjes bestaat, waartusschen hier en 

 daar magere bacteroiden verstrooid liggen en talrijke zwermers van de gedaante 

 van korte, dikke staafjes zich voortbewegen, bevat de oppervlakte van het slijm nog 

 een ander morphologisch bestanddeel, waaraan de naam van ,,bacterien-sterren" 

 kan gegeven worden. Deze sterren (zie figuur) zijn drie tot veelarmig; de driearmige 



