R A T I 0. 469 



Est haec Romanorum non ultima laus , quod hanc jurisprudentiam primi 

 excoluerint. Alieni quidem erant a philosophia, iisque quibus Graeci ma- 

 xime inclaruerunt artibus sed eo excelluerunt magis iis doctrinis, quae ad 

 vitae usum artemque civilem referuntur. Ex moribus populi antiquissimis 

 et religionis praeceptis apud eos quoque jus prodiit, sed mature hoc jam 

 certam simid formam accepit. Nonne in XII tabulis descripta jam erant 

 multa civilia jura, quamquam breviter et concise? Turn vero deinde 

 apparuit, quam acuto juris justitiaeque sensu praediti fuerint Romani, 

 quam acriter orbis terrarum victores inter se jus suum vindicaverint et 

 defenderint. Quantum profuerint Edicta ilia Praetorum, quae quotannis 

 proponere solebant, ut juris notio explicaretur perpetuo, corrigeretur jus 

 ipsum et tempori aptaretur , eique , quae apud populum obtineret , de jure 

 persuasioni. Sublatus his fuit ille dissensus, qui tarn facile exsistit, inter 

 voluntatem et judicium populi progredientis ad cultum et humanitatem, 

 vitaeque necessitates et legum stabilem rigidamque naturam. 



Prodiit ita apud Romanos juris civihs studium et crevit a summis in 

 civitate viris perpetuo curatum et tractatum , ad eumque pervenit ambitum , 

 quem numquam ante habuerat. Hujus jmis scientia summae laudi fuit 

 principibus viris. Clari ea fuerunt Aelii, Catones , Scaevolae, summi in 

 repubUca viii ; post hos fuerunt Servius Sulpicius , Brutus , ManiUus , 

 qui fundaverunt jus civile et jurisprudentiam. Horum domus totius oracula 

 civitatis , respondebant consulentibus , aderant judiciis , adhibebantur in 

 concilio, fiorebant honore, gratia et auctoritate apud omnes. Cogitavit 

 jam Cicero de juris civilis perfecta arte condenda, illustrarunt deinde 

 multi diversos juris fontes, nee tantum juris interpretes, sed conditores 

 quoque suis responsis evaserunt. Ab his progressa tam longa ilia series 

 Jurisconsultorum praeclarissimormn , qui nomen suum scriptis illustrarunt, 

 quorum clara est gloria , quamdiu verae Jurisprudentiae sua laus constat. 

 Eleganter illi , subtiHter , copiose jus exposuerunt , in genera sua et quasi 

 membra digesserunt aut de difficillimis quaestionibus disputarunt sagaciter 

 et acute, optimis Imperatoribus aderant in conciHis, erudiebant jusque 

 docebant generosos adolescentes. Quid plura? Condiderunt Jurispruden- 

 tiam. Nee condiderunt tantum, sed excoluerunt etiam summo studio et 

 acumine. Quantum contulerint sua auctoritate et responsis ad jus am- 



