192 J. DE BOSCH KEMPER 



laatste eeuw verkondigt met luide'stem, dat de Staatswetenschap in elken 

 mensch een vermogen, in elken wetenschappelijken mensch een maatschap- 

 pelijke kracht te erkennen heeft. 



Maar de mensch is nog oneindig meer dan redelijk dier. Hij is niet 

 alleen in graad, in soort, in vermogen boven de dieren des velds verheven, 

 hij is in de aardsche schepping een geheel eenig wezen. 



Wanneer de geestelijke roeping van den mensch \vordt weggedacht , 

 staat de kennis der menschelijke maatschappij niet veel hooger dan die van 

 het gezellige organisme van een bijenzwerm of mierenhoop. 



Het -moge voor de Staatswetenschap gewigtig zijn het wezen van den 

 mensch te kennen, zij moet ook de menschen gadeslaan, hoe zij zich ver- 

 toonen midden in het leven der maatschappij, met hunne algemeene ge- 

 lijkheid in aanleg en met hunne oneindige verscheidenheid van karakter- 

 vorm en vermogen. Hier onder de heerschappij van hunnen physischen , 

 vaak pathologigchen , tocstand, daar met hun zweven in ijdele gedachten, 

 die zij hoogmoedig waanden aan Gods geest te hebben ontleend, maar die 

 inderdaad slechts de vruchten waren eener kranke verbeelding; hier met 

 hunne reuzenkracht , daar met hunne hulpbehoevende zwakheid; hier met 

 hunne vasthoudendheid aan vooroordeelen , daar met hunne ongelijkheid 

 aan zich zelven, waar zij beloofden den maatschappelijken vooruitgang te 

 zullen bevorderen. 



De miskenning dier verscheidenheid voert tot de dwaling, alsof de Staat 

 slechts een werktuig ware, eene dwaling, die reeds voor twintig jaren 

 eenen wel toegerusten bestrijder vond in den geerden man J ), aan wiens 

 zijde ik ben opgetreden, maar die niettemiu bij velen, ook in ons Vader- 

 land, is blijven bestaan. 



Hoe verscheiden de karakters der menschen ook mogen zijn, naauw- 

 keurige waarneming heeft echter overtuigend geleerd, dat zelfs in de meest 

 buitengewone handelingen eene zekere gelijkheid heerscht. 



') C. A. DEN TEX, Bijdrayen tot llegtmjeleerdheid en Wetymwg. Deel IV, biz. 9. 



