160 I. VAR DEEN 



boom draagt, te leeren kennen, en waardoor men in staat is zijnen groei 

 te bevorderen. 



Wil men zich met de verschijnselen der natuur bekend maken, dan 

 moet men ze waarnemen. 



Uit boeken alleen leert men de natuur niet kennen; de natuur moet 

 in de natuur zelve onderzocht en begrepen worden; men moet hare ver- 

 schijnselen waarnemen. Deze waarneming is inmiddels niet altijd gemak- 

 kelijk, dikwerf zeer moeijelijk en somtijds zonder eigenaardige hulpmid- 

 delen geheel onmogelijk. De oorzaak daarvan is deels van eenen sub- 

 jectieven, deels van eenen objectieven aard. Zij ligt in de meerdere.of 

 mindere geschiktheid van den natuuronderzoeker of in de voorwerpen zijner 

 waarneming, wier verschijnselen zich slechts onder bepaalde voorwaarden 

 of in het geheel niet openbaren. 



De geschiktheid van den natuuronderzoeker orn waarnemingen te doen 

 liangt af: 



1. Van zijnen individuelen aanleg; 



2. Van de hoogte, op welke hij in de wetenschap staat; 



.3. Van zijne waarheidsliefde en meerdere of mindere afhankelijkheid 

 van subjective inwerkselen; 



4. Van de methode, die hij bij de waarneming volgt. 



De geSchiktheid des menschen om waarnemingen te doen is zeer ver- 

 schillend. Sommigen hebben eenen aanleg om de totale indrukken der 

 natuur op te nemen, zonder nogtans een oog te bezitten voor hare kleine 

 bijzonderheden. Bij andere bestaat een geheel tegenovergesteld vermogen; 

 zij nierken de geringste verschijnselen op, maar hebben geen vatbaarheid 

 voor het geheel. 



De invloed, dien de natuurbeschouwing op den waarnemer heeft, is ook 

 naar zijne individualiteit verschillend. Bij den een maakt zij de bewonde- 

 ving gaande, bij den ander wekt zij den lust tot onderzoek naar de oor- 

 zaak der verschijnselen op. Het eerste is een uitvloeisel alleen van het 

 gevoel, het tweede ook van het verstand. 



De physioloog dient den aanleg te bezitten , om alle indrukken van 

 de natuur op te nemen, hij moet haar in al de uitgestrektheid harer 

 verschijnselen kunnen omvatten en tevens een geoefend oog hebben om 



