. RE D.E y JE li.I N G. 327 



regt te doen wedervaren tegen een beroemd man , laat die pogi'ng u 

 niet onwelgevallig zijn. . j 



Spreken wij het eerst van de godsdienst. -7 ct 



n: Het kan hier echter de plaats niet wezen , oin de verschillende stelsels 

 van godsvereering , welke de Christenheid verdeeld houden , en meer 

 bepaaldelijk het Roomsch - Gatholicisme en Protestantisme , zelfs maar 

 maatschappelijk beschouwd , tegen elkander te wikken en wegen, en 

 nog Teel minder, om over de waarde daarvan uitspraak te doen, 

 , ,- Wei verre van zulks te vorderen , gedoogt ons ondetwerp dat zelfs 

 niet eens. Wij mogen dus hier niet vragen, zoo als misschien sommigen 

 geneigd zijn te doen , of liet Protestantisme in Engeland en de Nederlanden 

 Tvel ooit had behooren ingevoerd of toegelaten te worden , en of zulks 

 Tvel poit met staatswijsheid te vereenigen is? Wij moeten die Reformatie 

 hier alleen als eene onvermijdelijke gebeurtenis aannenien , welke geheel 

 en al voortvloeide uit het volkskarakter der landgenooten van wicklep en 



ERASUUS. 



Hoewel uit het hoogste standpunt beschouwd alle verschil tusschen 

 groot en klein , belangrijk en onbelangrijk wegvalt , voorons, kortzigtige 

 stervelingen , die het slechts tot vermoedens omtrent gedeelten brengen 

 kunnen , bestaat dat verschil , en het zou ons niet onmogelijk zijn , som- 

 mige gebeurtenissen gansch ainders dan zij werkelijk gebeurd zijn , ja die 

 geheel niet gebeurd , te denken , zonder dat zulks naar ons gebrekkig 

 begrip van aaneenschakeling eenigen merkbaren invloed op den loop der 

 wereldgeschiedenis uitoefende; maar eene gebeurtenis als de Reformatie 

 uit de geschiedrol der wereld wegdenken , eene gebeurtenis zoo geheel 

 voortvloeijende uit den loop , welken de denkbeelden moesten nemen , 

 dat zou ons de geschiedenis der wereld tevens doen ontvallen, De Re- 

 formatie veroordeelen en wenschen , dat zij op eene andere wijze had 

 plaats gehad , dan nu het geval geweest is, is de wereld tevens ver- 

 oordeelen en de menschen zoo als die zijn ; 't is eene andere wereld en 

 anders bewerktuigde menschen daarvoor in de plaats wenschen. De 

 Reformatie ongebeurd willen , is eene andere geschiedenis van het menschdom 

 willen dan HiJ , die alles bestuurt, in Zijne aanbiddelijke wijsheid best 

 achtte tot Zijne groote bedoelingen. Omdat de Reformatie liet noodzakelijk 



