0S HUGOBEIJERMAN 



gevolg was van den loop der denkbeelden , behoefde geen lutueh noeh 

 CALTiJN ( 't zij behoudens de eer dier mannen gezegd ) haar te voor- 

 schijn te roepen ; maar zij kon ook cm dezelfde reden door geen 

 Bartholomeusnacht , door geen Dragonnades zclfs maar plaatselijk worden 

 uitgeroeid : en -vvelk Roomsch - Catholijk , ik roep hem op , die liet meest 

 voor zijne godsdienst ijvert , zou kunnen wenschen , dat er nog krachtiger 

 middelen dan dezen waren aangewend ? De Christelijke liefde verbiedt ons 

 te denken , dat er zoo een bestaan zou. 



De Reformatie dan aangenomen als eene Gvermijdelijke gebeurtenis , 

 ■waaromtrent het nutteloos is te vragen , of het beter is , dat zij heeft 

 plaats gehad? en aangenomen , dat die geheel in het volkskarakter van elk 

 dfer twee natien lag, blijft alleen het onderzoek overig, wie van beide, 

 de Engelschen of de Nederlanders , bij de nieuwe verordening eener 

 Protestantsche kerk de meeste staatswijsheid heeft ten toon gespreid ? 

 of liever , voor welk der twee volken , toen het oude was voorbijgegaan , 

 het nieuwe het meest maatschappelijk voordeel heeft aangebracht ? Want 

 het is uit dit oogpunt , dat Montesquieu de godsdienst hier beschouwt , 

 en wij kunnen dus niet anders , dan hem daarin volgen. 



Frees toch de Roomsch- Catholijk hontbsquieu, een man welke althans 

 openlijk tot die kerk behoorde , het Protestantsche Engeland dat door 

 zgne geloofsgenooten verketterd werd en zijne geloofsgenooten zoo kort 

 hield , hij kon het zeker niet prijzen om de daar heerschende godsdienst 

 als godsdienst : maar prees hij het Protestantsche Engeland nogtans en 

 in weerwil daarvan om diens godsdienst, hij moet het dan als staatsman 

 geprezen en de godsdienst beschouwd hebben met het oog , waar deze 

 haar mede beschouwt , te Meten als een grondslag , waarop de meeste 

 wetten gebouwd zijn; want wat zijn wetten zonder zeden? wat zeden 

 tij het volk zonder die vrees en hoop, welke de godsdienst inboezemt ? 



Maar genoeg om het aangewezen standpunt te regtvaardigen. En hier 

 zal ik mij moeten te vreden stellen met u te herinneren , wat de kerkelijke 

 inrigtingen bij de Engelschen , wat zij bij ons , na de invoering van het 

 Protestantisme , tot heil van den staat hebben uitgewerkt. 



Had ik niet bedacht , dat het aanhooren soms eene moeijelijker taak 

 kan worden dan het spreken, ligt zou ik mij om de naauwe verwantschap 



