R E D E V E R I N G 333 



tijdelijk voordeel uitsluit en het ofl'er van al het aardsche vordert , om het 

 hemelsche minder onwaardig te zijn. 



Gemoederen opgewonden in het godsdienstige worden zulks ligt in het 

 burgerlijke. 



Het getal der Dissenters zal gedurig toenemen , en vooral dan wanneer 

 eenig Engelsch koning , 't zij door aanmatiging van gezag redenen tot misnoe- 

 gen geeft , of door zwakheid hoop op nieuwigheden , of misschien beide tevens. 

 Valt iemand toch voortaan van de kerk af , hij kan den koning in al diens 

 regten niet blljven erkennen; wil iemand zich tegen zijnen vorst verzetteu, 

 hij kan hem in de kerk aanranden , zoo hij daar diens zwakste , meest 

 verwondbare zijde gelooft te bespeuren. 



• -Zoo is het gebeurd, dat geschillen over godsdienst ook aanstonds staats- 

 geschillen geworden zijn, en dat zij, welke den staat wilden omkeeren , 

 veelal eene andere dan de heerschende kerk voor de Avare hielden. Het is 

 moeijelijk te beslissen of de burgeroorlogen , waar Engeland omtrent het 

 midden der zeventiende eeuw de prooi van werd; die kahel op 't leven , 

 zijn huis op verdrijving te staan kwamen, mecr gevoerd zijn om de godsdienst 

 dan wel om de regten der natie. Zeker vingen die met twisten over de 

 godsdienst aan , al is 't ook dat men de godsdienst later geheel uit het oog 

 verloor ; en in die twislen over hetgeen niet haar kern, maar slechts 

 uitvrendigheden betrof, zijn de zeden , het wezenlijkste van alle godsdienst, 

 jammerlijk verwilderd en voor lang geheel bedorven. Die twisten zijn bit- 

 terder geworden waar gedvveept werd met godsdienst en staatsbegrippen 

 tevens ; dubbele prikkel , als een alleen reeds genoeg is , ora de volken aan 

 't woeden te helpen! 



i) Toen kon er een onder de Presbyterianen opstaan en, zonder dat iemand 

 der zijnen hem logenstrafte , de godsdienstige verdraagzaamheid uit den 

 Booze schelden ; toen beweren , dat zij tegen Gods woord streed en dat 

 de helsche geesten haar zochten te bevorderen : maar het Parlement , zooveel 

 misdadiger als de driften vervolgens hadden moeten bekoeld zijn, kon 

 dat later ook tegen die Presbyterianen omkeeren en den tweeden karel, 

 pas op zijnen troon hersteld, tot verbreken zijner beloften en tot vervolgen 

 aanzetten. 

 De geschiedenis van Engeland, vooral van cromwell en de zijnen, is elk 



