ISe H U G B E IJ E R M A N 



Van de rampen van lerland wil ik hier zelfs met geen woord spreken. 

 Welk een veld zou er nog overblijven om de Engelsclien in hunne kerkelijke 

 wetten te Lerispen , koos men lerland, het rampzalige lerland, daartoe ! 

 Maar wij willen dit niet, dewijl het broederlijk samenwonen bijna onver- 

 eenigbaar schijnt met sommiger stamverschil. Wie , mag men vragen, 

 zijn hier beklagenswaardiger , de veroverden of de vcroveraars ? 



Slaan wij liever het oog op ons vaderland. 



Die Republiek , welke Engeland van jacob bevrijdde , was de onze ; die 

 Hollandei' , welke er het eerst verdraagzaamheid aanbeval , was de achter- 

 kleinzoon van willem van orakje. u 



Hij was opgevoed in den geest zijncr landgenooten , en dat , wat bij de 

 Engelschen toen voor het eerst gehoord werd , was hier door gewoonte eene 

 tweede natuur geworden. 



't Is waar, men noemde eene godsdienst ook hier te lande de heerschende , 

 hoewel haar dat ontbrak , wat het denkbeeld toch alleen mogelijk maakt , 

 godsdiensten die door haar beheerscht werden ; 't is waar , ook hier te lande 

 was eene godsdienst godsdienst van staat , en het bekleeden van staatsambten 

 slechts aan de belijders van die eene godsdienst toegekend. Hier te lande 

 evenwel dwong men althans hen niet om mede te bidden, welke men van de 

 inede-aanzitting weerde. Maar men verplaatse zich, om veel van het harde 

 eener kerk van staat te zien verdwijnen, in de begrippen van die dagen, toen 

 onze Republiek als onafhankelijk te voorschijn trad. Voor het Protestantisme 

 was er nergens meer dan eene godsdienst; zou het voorzigtig geweest zijn, bij 

 ons de proef te nemen van 't geen men in groote, lang gevestigde en stevige 

 rijken, in Engeland b. v. als gewaagd , als onmogelijk beschouwde? Moest 

 die proef juist in onzenjongen staat genomen worden, in onzen staat, omgeven 

 van Roomsch- Catholijke geburen, en waar het mislukken ons alles tevens 

 zou ontnemen : Volksbestaan , Vrijheid , Protestantisme 1 Men bedenke 

 daarbij , hoe opgewonden de gemoederen in godsdienstzaken toen waren : dit 

 alleen reeds regtvaardigde zulk uitsluiten, zelfs in het oog der verlichtsten, 

 en de bevrijding der Republiek van Spanje kwam ook den zulken zonJer dit 

 stelsel onmogelijk voor. Eerst dan, wanneer de godsdienstijver geen vertee- 

 rend vuur meer is , inaar eene weldoende warmte , welke voor elken mensch 

 het hart broederlijk doet kloppen , eerst dan , wanneer elk des anderen over- 



