'^ RKOfiVOE R I N Gil 337 



tuiging in 't godsdienstige waarlijk eerbiedigt , eerst dan, wanneer elk de 

 inaatschappelijke betrekkingen kan afscheiden van het leerstelsel , eerst dan 

 kan de staat , wien liet om echte godsdienstvrijheid te doen is, zijne dienaren 

 uit alien kiezen. Waar de pligt van zelfbeboud sprak , zou gelijkmaking 

 van regten hoogverraad geweest zijn. 



Diezelfde redenen bestonden voor Engeland niet , of waren er zeker veel 

 minder dringend; en toch werd daar het stelsel eener heerschende, uitslui- 

 tende kerk veel verder gedreven: want zij , welke men daar strafte, werden 

 hier slechts niet bevoordeeld. Hier te lande had men zich niet, zoo als in 

 Engeland , aangematigd , om den voike voor te schrijven , hoeveel het van de 

 uiterlijke plegtigheden der afgeschafte kerk behouden moest; en die uiterlijke 

 plegtigheden , hare gansche verwerping was voor velen de gansche reformatie , 

 en is zulks nog. In onze Nederlanden had de souverein wel de bescherming 

 der godsdienst op zich genomen, raaar zich niet aan het hoofd daarvan gesteld 

 in het karakter eener opperste geestelijkheid : hier behoefde dus de souverein 

 in andersdenkenden niet altijd en noodzakelijk wederstanders te zien, en de 

 godsdienst van staat niet toegedaan zijn, was hier althans geen beletsel , om 

 den souverein in al zijne regten te erkennen. Verschil van gevoelens in ge- 

 loofszaken dwong hier te lande dus niet tot verschil van gevoelens omtrent de 

 regten der opperste magt. — ■ Wat leert ons onze geschiedenis? Naauwelijks 

 laten de omstandigheden het toe of van het stelsel , altijd in ons vaderland 

 geeerbiedigd , dat andersdenkenden om bun geloof niet mogen vervolgd wor- 

 den , komt men tot hot ruimer van vrije godsdienstoefening voor alien, 

 behoudens eene godsdienst van staat. 



Vergunt mij, hier het stilzwijgen te bewaren over eene enkele afwijking van 

 dien heerlijken geest van verdraagzaamheid. Zij is nooit genoeg te betreuren , 

 die kortstondige dwaling ! ook dan niet, wanneer ome geschiedenis slechts 

 als uitzondering oplevert, 't geen bij de Engelschen het doorgaande gedrag 

 was. Echter : waar is de natie , welke in een zoo lang , aan zoo veel kansen 

 en wedervvaardigheden onderhevig bestaan , nooit van den weg der gematigd- 

 heid zou zijn afgeweken ? Zelfs de wijze betreedt dien niet allijd en Avelke 

 natie telde er ooit velen in haar midden en hoort bestendig naar hunne stem? 

 Gij herinnert u, dat ik reeds bij den aanvang op het onvolmaakte wees, elk 

 bedrijf van meuschen, elke inrigting aanklevende. Moest Engelsche invloed 

 • ^ V V 



