72 H. J. ROYAARDS 



Progrediendum est , non retrocedendum. Quid igitur est , quod hodie 

 tempus teramus in antiquatis rebus fatisque explicandis ? Nostri aevi est 

 philosophari , ut sui ipsius tandem conscius reddatur homo. Historica 

 nostrae aetati nequaquam amplius conveniunt! 



Audio , at quae reponam plura habeo ; unum illud regero : absque 

 Historiae ope nullam facile disciplinam rite pertractari. Jure enim merito- 

 que ilia dicitur lux veritatis , a qua aberramus , nisi historiam consulamus. 

 Historia facem praefert singulis sane disciplinis theologicis ; illius nisi 

 auxilium iinploremus, nulla rite excolatur Theologia vere liberalis. . 

 Recte mones, progrediendum esse continue, non retrocedendum; sin vero 

 juste et prudenter procedas , facem tibi praeferat Historia , par est. Haec 

 illustrat omnem ilium orbeui theologicum : haec cavendum docet ab errori- 

 bus, quibus indulgent dogmatisantes et philosophantes contemplando : haec 

 in justam nos ducit viam: haec hodierna et futura a praeteritis divelli non 

 posse , quippe e seminibus , antea sparsis , fructus esse ortos , quos hodie 

 animadvertimus , serio monet. Quae quidem (ne alia plura addam) 

 quomodo valuerint inter nostrates , paucis , age , videamus ! 



Historiae studium progressus fecerat permagnos recentiori aetate. Neque 

 tamen pari passu processerant nostrates, qui docte satis et accurate in 

 explodendis fatis factisque inque crisi historica versabantur, minus autem 

 philosopham Historiae indolem attigerant. Historia Ecclesiae saltern non- 

 dum communis juris videbatur inter Theologos. Jam autea Venema 

 noster pragmaticis historicis viam paraverat; verum ad excitandum ardorem 

 historiae ecclesiasticae nemo facile inter nostrates magis valuit, quam sum- 

 mus noster Heusdius. Nomen excitavi pluribus dulcissimum ! 

 Novistis enim , earn fere fuisse vim institutionis Heusdianae, non adeo 

 ut scholam conderet vel systema , sed ut institutionis principiis , quae 

 excitabat, studium acueret veri, pulcri et justi, quo mentem informaret, 

 praeparatam ad singulas excolendas disciplinas. Hinc explicanduni , quod 

 haud minus sane valuerit ad regunda studia Jureconsultorum , Philosopho- 

 rurn, Medicorum et Theologorum, quam Literatorum ; quippe sua eos 

 imbuit mente, neque facile quispiam reperiatur, qui tantam exercuerit vim 

 in diversis disciplinis, quantam dilectissimus nobis Heusdius. Testes 



