62 S. VISSERING 



roof de eenige middelen van bestaan voor den staat en voor den staats- 

 burger waren , de wetenschap van het maatschappelijke leven wortel kon 

 schieten, die naspoort, door welke middelen het welzijn der geheele maat- 

 schappij en dat van elk barer leden tevens het best bevorderd wordt; die 

 als middel daartoe aanvvijst de onbelemmerde ontwikkeling van aller ver- 

 mogens ten eigenen, en daarmede ten algemeenen nutte; en als eerste 

 voorwaarde hiertoe stelt zelfstandige en volstrekte vrijheid voor ieder, vrij- 

 heid van denken , van spreken , van handel en wandel , van arbeid ! 



Hoe het bewustzijn dezer edele vrijheid levendig geworden is; hoe deze 

 heerlijke boom ontkiemd en opgewassen is, en loot bij loot heeft uitge- . 

 schoten; hoe het bewustzijn zich eindelijk tot wetenschap gevestigd heeft, 

 leert de geschiedenis. Volgen wij hare vingervvijzing. 



Sparta en Athene en Macedonie en Syrie en Egypte en Afrika verloren 

 hun bestaan, om opgelost te worden in het Imperium Romanum. En het 

 kon uiet anders. Dat juist het kroost van Romulus eindelijk de heerschappij 

 over de aarde en de zeee'n verkreeg, beteekent hier niet. Van eene enkele 

 wending van het krijgsgeluk had het misschien afgehangen, dat de nazaten 

 van Lucumo of Porsenna, van Pyrrhus of Philippus dien scepter zouden 

 gevoerd hebben. Maar, 't zij de overheerscher kwam uit het Oosten of 

 ,uit het Westen, onvermijdelijk was het, dat de eindelooze krijg, die de 

 Oudheid verscheurde, zijne beslissing zou vinden in de overheersching 

 van alle volken der aarde door het magtigste. En deze orde van zaken , 

 eens gevestigd, hield stand ondanks de innerlijke zwakte en het bederf in 

 dat Imperium, tot een geheel nieuw menschenras uit onbekeude wil- 

 dernissen kwam opdagen, bij millioenen door millioenen gevolgd, om de 

 oude maatschappij omver te storten, en op hare puinhoopen eene nieuwe 

 maatschappij , met andere begrippen , andere zeden , andere behoeften en 

 andere instellingen te stichten. Het Romeinsche rijk werd gesloopt; iedere 

 nieuwe horde die aanstroomde , scheurde er een brok af. Eindelijk nam 

 het de wijk naar het Oosten, om daar eenen tijd lang nog een afgekocht 

 en -afgebedeld leven in edit Oostersche gcesteloosheid voort te slepen. 

 Europa was het eigendom der nieuwe volken. 



De hoofdtrek van het Germaansche element, dat van nu aan zou heer- 



