REDEVOERING. 43 



Wanneer ik zeide: onze tijd moet wel belang stellen in de Middeleeu- 

 wen, want sinds 89 is het beschaafde Europa of tot de Middeleeuwen 

 teruggekeerd, of op weg om er toe terug te keeren, dan zoudt gij u 

 misschien over die stelling verwonderen, en ik zou raoeten bekennen', dat 

 ik mij onduidelijk heb uitgedrukt. Daarom zal ik trachten mijne meening 

 bepaalder te ontwikkelen. 



In het tijdvak van de ontdekking van America tot op de revolutie, 

 vorderde de beschaving met groote schreden; handel en nijverheid, de 

 ontdekking van nieuwe werelddeelen , de vestigirig van kolonien, schouken 

 aan de staten grooteren rijkdom en welvaart; het onderscheid der standen 

 verflaauwde langzamerhand; er kwam meer orde en regelmaat in wetgeving 

 en bestuur; de staten verkregen eenheid en daardoor grootere magt; het 

 systeem van het politieke evenwigt, in de Italiaansche republieken der 

 Middeleeuwen geboren , ontwikkelde zich. Maar ofschoon wij al de voor- 

 regten waarderen, die "dat tijdvak ons schonk; ofschoon wij beweren dat 

 men het kennen moet, omdat het onzen tegenwoordigen toestand gedeel- 

 telijk verklaart, er is veel in, wat ons vreemd is geworden. De oor- 

 logen werden of gevoerd om het bezit eener strook lands, of het waren 

 godsdienstoorlogen ; en of deze laatste aan velen onzer nu wij dan toch 

 gevorderd zijn in verdraagzaamheid en elkander niet meer doodslaan of 

 verbranden, omdat de een aan de mis gelooft en de ander niet of deze 

 laatste aan velen onzer wel zoo bijzonder veel belang inboezemen, zou 

 men haast betwijfelen, als men ziet dat de nieuwe geschiedschrijvers 

 gretig eene andere oorzaak voor die oorlogen opzoeken dan de godsdienst, 

 dat zij de godsdienstoorlogen in vrijheidsoorlogen herscheppen. Op weinige 

 uitzonderingen na, gehoorzaamden de staten van het vaste land aan eenen 

 of aan zeer weinigen; het volk had geene politie'ke beteekenis; niet zijne 

 geschieclenis . leest men, maar die der regerende huizen, voor een gedeelte 

 die van gunstelingen en bijzitten. Kortom, de nieuwe geschiedenis ver- 

 toont ons een dictatorschap , dat de vorsten zich hadden aangematigd. De 

 voordeelen, die 'taanbragt, miskennen wij niet; maar wij, kinderen der 

 negentiende eeuw, kunnen toch aan dat tijdvak van alleenheersching die 

 belangstelling niet schenken , die ons de lotgevallen van een vrijen staat 

 inboezemen. Verreweg de meesten onzer zullen de geschiedenis van Enge- 



6* 



