74 S. VISSERfNG 



lijke wet van het maatschappelijke leven. Zij namen de drijfveer van 

 het eigenbelang uit het raderwerk der zamenleving weg, en schiepen zich 

 aldus eene onbestaanbare maatschappij van ondenkbare wezens. Zij mogen 

 aanspraak hebben op ons beklag, ja op onze bewondering, nimmer op 

 onze sympathie; en wat ook hun lot zij geweest, zij mogen zich niet 

 beklagen, dat zij niet begrepen zijn. Het was hunue eigene schuld, 

 omdat zij zich buiten de menschheid stelden. 



Zal ik met u de lange lijst dezer hervormers dqorloopen, waarop de 

 schitterendste namen voorkomen? Waartoe zou het dienen? Waartoe zou 

 het nut zijn, de Utopia van Thomas Morus, of de Civitas Solis van Cam- 

 panella, of de Oceana van Harrington te vergelijken met het Nouveau 

 Christianisme van Saint-Simon, met de T/ieorie des quatre mouvemens van 

 Fourier, of met de Voyage en Icarie van Cabet? Of waartoe een paralel 

 getrokken tusschen de Lollarden der 14 Je of de Wederdoopers der 16 de 

 eeuw met hunne gruwelen, en het Communismus onzer dagen met zijnc 

 bloedige woelingen? Een hoofdtrek, merkwaardig genoeg, kenteekent ze 

 alle, soowel die schuldelooze spelingen des vernufts als deze uitbarstingen 

 des hoogmoedigen waans, namelijk deze: dat zij alle, om den volmaakten 

 gelukstaat der menschen te scheppen, beginnen met den mensch alle vrij- 

 heid, alle zelfstandigheid , alle persoonlijkheid te ontzeggen. Dit is genoeg 

 om het vonnis over hen uit te spreken. 



Neen, indien wij wilden vergelijken, ik zou wenschen u op een ander 

 standpunt van beschouwing te plaatsen. Ik zou u willen doen opmerken, 

 hoe de Communisten van Watt Tyler in 1381 de steden en burgten te 

 vuur en te zwaard verwoestten, omdat zij naar wraak hijgden over hunne 

 verbrande woningen, hunne vernielde oogsten, hunne geschondene vrouwen 

 en dochteren, hunne mishandelde en vermoorde zonen, en hoe de Commu- 

 nisten van 1848 de wereld in beroering bragten, omdat de arbeider geen 

 arbeid genoeg en geen loon genoeg voor zijnen arbeid heeft, en in eene 

 politieke omkeering het middel dacht te vinden tot verbetering van zijn 

 bestaan. En dan zou ik u tegelijk willen wijzen op het verschil tusschen 

 toen en nu voor alle rangen der maatschappij , in trap van welvaart , levens- 

 genot en ontwikkeling. Hoe de eenvoudige burgerman thans beter gevoecl, 

 gekleed en gehuisvest is, dan voorheen de hoogmoedigste edelman. Hoe 



