REDEVOERING. 75 



de gemeenschap van buurt tot buurt, van stad tot stad, van land tot 

 land voor alien openstaat en elken dag gemakkelijker wordt. Hoe nu 

 niet meer schier om het andere jaar hongersnood of pest de bevolking 

 vertient, en hoe aanzienlijk de gemiddelde duur van 'smenschen leven is 

 toegenomen. Hoe thans de kinderen der armsten bcter onderwijs ontvan- 

 gen dan vroeger de zonen des adels. Hoe eenen iegelijk veiligheid des 

 persoons en zekerheid van eigendom gewaarborgd is, en den geringsten 

 der geringen gelijk regt wordt toebedeeld met den koning. En dan mag 

 ik rqernen: dit is het werk onzer wetenschap, die langzaam, maar gestadig 

 voortgaat en met iedere schrede meerderen zegen verspreidt. 



En is dan nu de strijd volstreden? komt ons onwillekeurig nog eens 

 op de lippen. Wie zou het durven beweren, die het oog slaat op de 

 maatschappij gelijk zij is? Wie niet erkennen, dat die gedurige herhalin- 

 gen der ijdele poging, om uit eene volslagene omkeering eenen geheel 

 nieuwen maatschappelijken toestand te scheppen, eene ernstige waarschu- 

 wing bevatten? En in waarheid! veel mOge er gewonnen zijn, hoe rnenig 

 vraagstuk is nog onopgelost gebleven? Wat is nog heden ten dage die 

 vrijheid van den arbeid, die het oumisbaar complement is van elke andere? 

 Hoe wankel zijn nog zelfs hare eerste grondslagen gevestigd! Hoe weinig 

 ingang hebben nog hare eerste beginselen gevonden! Op hoevele beletselen 

 stuit zij nog bij elke schrede ter toepassing! 



Het is waar, en ik mag het niet voorbijzien, en ik wil het met een 

 enkel woord uitspreken, elke vrijheid heeft hare natuurlijke grenzen, ook 

 deze. Hier is de grens van den pligt. De vrijheid van den arbeid sluit 

 niet in de vrijheid om niet te arbeiden en op kosten van anderen te leven. 

 Daar de grens des wederkeerigen regts. De vrijheid om zijne vermogens 

 te gebruiken, geeft niet het regt om zijnen naaste door overmagt of slirn- 

 heid te berooven. Daar de grens der niaatschappelijke orde en van het 

 staatsverbancl: belasting, persoonlijke dienst, gehoorzaamheid aan de wet. 

 Ik ga eenen stap verder: ik erken, dat het somwijlen goed kan zijn de 

 vrijheid aan bijzondere beperkingen te onclerwerpen. Ik behoef hier slechts 

 te herinneren aan Colbert, wiens reglementen op de Industrie (in onzen 



10* 



