66 S. VISSERING 



gemeenten verkregen. De gemeenten groeiden op tot steden onder den 

 onderlingen naijver der Vorsten en Heeren, die het belang van zulke 

 vereenigingen van vrije lieden in hun gebied tot vermeerdering hunner 

 inkomsten en van hunne magt leerden kennen: deels ook uit het besef 

 der vrije mannen zelven, dat zij door zamenwoning en onderlinge hulp 

 kracht wonnen om de verworvene vrijheden te bewaren. Toen nu de 

 lange strijd tusschen leenheeren en vasallen begon , waren zij reeds aan- 

 zienlijk genoeg om gewigt in de schaal te leggen, en, beurtelings door 

 dezen en door genen aangezocht en met regten en privilegien begiftigd, 

 behaalden zij in 't eind het meeste voordeel uit dien kamp , en wonnen er 

 eene schier volstrekte onafhankelijkheid bij. Niet minder werkten daartoe 

 mede de kruistogten, die den adel in goed en bloed verarmden en de 

 bezittingen der avontuurzoekende edelen in handen der te huis blijvende 

 burgers overbragten; en die tegelijk den koophandel eene nog ongekende 

 vlugt gaven, en naast den vasten eigendom het bewegelijk kapitaal schie- 

 pen, dat eerlang het an der in grootte en invloed zou overschrijden. Nu 

 zien wij de steden, geheel zelfstandig, een onderling verbond aangaan tegen 

 den gemeenen vijand van buiten of van binnen: zoo als de Hanze; of wij 

 zien ze van onafhankelijke corporation zich verheffen tot magtige staten, 

 een wijd iiitgestrekt gebied beheerschende : zoo als de Handelsteden van 

 Opper-Italie. Nu zien wij in de gemeenten de staatskunst en de staat- 

 huishoudkunde naar regelen uitoefenen; de regten des burgers door schoone 

 wetten omschrijven en verzekeren; handel en nijverheid reuzenkracht win- 

 nen door stoute ontdekkingen en uitvindingen ; in den koesterenden gloed 

 des rijkdoms wetenschappen en kunsten bloeijen; onder de bevredigiug 

 der eerste behoeften des levens nieuwe behoeften van ligchaam en geest 

 ontkiemen; beschaving, welvaart en weelde heerschen. 



Doch een ander verschijnsel trekt onze aandacht. Naast de edelen en 

 de burgers is nog een derde stand opgewassen, om zich eindelijk boven 

 beiden te stellen de Geestelijkheid. Het Christendom had bij de Ger- 

 manen niet moeijelijk ingang gevonden. Zijn hooge ernst paste aan het 

 karakter dezer volken beter dan de kinderachtigheden van het verouderde 

 Heidendom. Die innigheid des geloofs vond meer sympathie in hun 

 gemoed dan de redekunstjes der Byzantijnsche beschaving. Die leer der 



