REDETO BRING. 71 



beheerschte; indien ik nog uitdrukkelijk moest verklaren, dat dit overzigt 

 ten doel had aan te wijzen, hoe de vooruityang in de geschiedenis bestaat 

 in de zege na zege van het beginsel van vrijheid, en hoe de strijd om 

 vrijheid van den arbeid, waartoe Adam Smith het sein heeft gegeven, 

 slechts de voortzetting is van den reeds beslisten kamp om persoonlijke , 

 gewetens- en burgerlijke vrijheid, ik zou tot dezen oogenblik te ver- 

 geefs gesproken hebben. Maar gij hebt regt op eene nadere verklaring 

 mijner meening. 



De Schepper heeft den mensch in oneindige reeks behoeften ingeschapen, 

 en in de natuur rondom hem in overvloedige mate de middelen gelegd, 

 om die behoeften te vervullen, en hem zelven de vermogens geschonken, 

 om de gaven der natuur daarvoor toe te bereiden. Die wissel-werking 

 van beh'oefte en vervulling is met een woord de eelfzucht. Aldus is 

 zelfzucht de natuurlijke en weldadige drijfveer van het leven des rnenschen 

 in deze wereld. Zij is de voorwaarde van zijn duurzaam bestaan, de 

 krachtigste prikkel ter inspanning, de bron van zijn geluk, het middel tot 

 tot zijne ontwikkeling. Maar nevens dit beginsel des menschelijken levens 

 staat daartegen in evenwigt een tweede: de volstrekte behoefte aan weder- 

 keerige hulp. Had ieder mensch aan zich zelven genoeg, hij zou een 

 engel of een dier zijn. Op de zamenwerking nu van deze twee beginselen 

 berust het geheele maatschappelijke leven, dat geenen anderen band kan 

 hebben, dan onderlinge zamenwerking tot voldoening aan aller behoeften. 

 En deze is dan de niet genoeg te prijzen wet der menschelijke zamenleving, 

 niet door menschen uitgevonden , maar door God zelven verordend , dat 

 elk, terwijl hij ten behoeve van anderen werkt, tevens in de vervulling 

 van zijne behoeften werkzaam is , of, omgekeerd en duidelijker, dat elk , 

 terwijl hij om eigen voordeels wille arbeidt, in het belang van alien 

 arbeidt; dat ieder dus door de behartiging van zijn eigen belang zelve 

 gedreven wordt, om den ander met de bijzondere vermogens, die hem 

 gegeven zijn, te hulpe te wezen. En de erkentenis van deze wet leidt 

 tot de gevolgtrekking , dat de onbelemmerde ontwikkeling van ieders 

 eigenaardige vermogens voordeelig is niet alleen voor hem zelven, maar 

 voor het algemeen tevens, dat is, tot het beginsel van vrijheid! 



En nu moet ik u nog eens verzoeken, u het bewegelijke tafereel voor 



