210 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT 



vonden, namen hunne toevlugt tot het wonder en lieten den wil van de 

 Godheid het verband leggen tusschen de onstoffelijke ziel en het stoffelijke 

 ligchaam: het was de occasionalistische theorie. Anderen eindelijk, die 

 noch in de eerste dualistische voorstelling, noch in de regtstreeksche en 

 elk oogenblik op nieuws gevorderde tusschenkomst van God eene voldoende 

 verklaring vonden , namen aan , dat door Gods voorzorg , tusschen ligchaam 

 en ziel, die met elkander in het organisme vereenigd in het leven treden, 

 eene zoodanig vooraf bepaalde harmonic geklonken was, dat, hoezeer ook 

 beiden oorspronkelijk van elkander gescheiden waren, hunne werking toch 

 steeds zamentrof : het was de leer der Harmonia praestaMlita. 



Zou het intusschen voor den natuurkundige nog aanwijzing behoeven, 

 waar de zwakke zijde, wat er gebrekkigs en willekeurigs ligt in elke dier 

 theorien ? Zelfs zij , die de onderstelde zelfstandigheid der ziel , als 

 grondslag voor hun stelsel het allermeest behoeven, stemmen toe, dat de 

 ziel, even als het ligchaam, voortdurend aan allerlei wisselingen onderhevig 

 en in haar niets volstrekt blijvends of standvastigs is, dan alleen de type. 

 En inderdaad, wie zou beweren, dat niet ook de psyche in voortdurende 

 wording, beweging en verandering verkeert, al gaat hare type daarbij niet 

 verloren? Die beweging is de noodzakelijke levensvoorwaarde , zonder 

 welke wij niets kunnen gevoelen en denken , niets kunnen willen en werken ; 

 die verandering is het noodzakelijk gevolg van de indrukken der buiten- 

 wereld, van de zoogenoemde wederkeerige werking van het ligchaam op 

 de ziel. Die voortdurende wisselwerking althans verlieze de natuurkun- 

 dige niet uit het oog, opdat zijn psychologisch onderzoek verwijderd blijve 

 van de twee klippen, waardoor hij anders steeds bedreigd wordt: hier de 

 bloot rationele of aprioristische pneumatologie, die zich eene ziel construeert, 

 zonder daarbij de ervaring te raadplegen; die hare onstoffelijkheid , als 

 eerste praedicaat, op den voorgrond zet en haar zelve daardoor aan alle 

 waarneming onttrekt; die zich in beschouwingen verdiept omtrent de 

 krchitectoniek der reinen Vernunft , en zich in onderzoekingen verliest, 

 of het synthetisch oordeel a priori mogelijk zij ; ginds de geheel empirische , 

 de uitsluitend aposterioristische theorie, die, zich bepalende bij de ver- 

 schillende werkingen, welke men aan de ziel toeschreef, voor elke daarvan 

 een bijzondere kracht , of bijzonder vermogen moest aannernen en zoo reeds 



