214 G. E. VOORHELM SGHNEEVOOGT 



vau versckeidene , met meerdere of mindere naauwkeurigheid gekende fac- 

 toreii. Wat hij onder dat woord te verstaan hebbe, kan eeniglijk een 

 phaenomenologisch begrip, eene collectief-uitdrukking zijn voor eene reeks 

 van verschijnselen , die, in zijn bewustzijn, als te zamen behoorende op- 

 gevat worden. Die verschijnselen kunnen (zelfs de hevigste voorstander 

 van de zelfstandigheid der ziel kan het niet ontkennen) zonder tusschen- 

 komst van het ligchaam niet aan den dag komen. Zonder zenuwen geeu 

 gevoel; zonder hersenen geene voorstelling; zonder ruggemerg geene wille- 

 keurige beweging; zonder organen geen leven; zonder ligchaam geen ziel. 

 Het is een eeuwige kring, waarvan begin en einde aan onze waarneming 

 ontsnappen. En zij 't misschien wat te eenzijdig en gewaagd, voor de 

 eene of andere levensuiting , vooral voor de psychische, een bepaald punt 

 van uitgang uitsluitend aan te nemen; zeker is het, dat in de organen de 

 wederkeerige verhouding tusschen organischen vorm en levensuiting ont- 

 staat, en dat door de organen alleen psychische werkzaamheid zich ver- 

 toonen kan. Voor hem, die den weg van waarneming niet veiiaten wil 

 of mag, is dit een empirisch feit, nog nooit door eene andere ervaring 

 tegengesproken. 



Alle menschelijke ervaring echter vindt hare stof in twee elkander naauw 

 rakende sferen, die van de innerlijke en van de uiterlijke waarneming. 

 Al wat tot de eerste behoort, rekent men tot de wereld des geestes; de 

 audere maakt de buitenwereld uit. Maar in het ligchaam zelf komeu zij 

 niet anders dan met elkander verbonden voor. De natuurkundige poge 

 dan in de eerste plaats de wetten des levens goed te kennen, waarnaar de 

 beide groote reeksen van verschijnselen , de somatische en psychische zich 

 openbaren. Leven en beweging is overal, zoowel in den geest, als in de 

 stof. Wilde men dat leven, ten einde het beter te kunnen overzien, in 

 onderdeelen splitsen , dan zou men kunnen spreken van een mechanised , 

 van een chemisch en vegetatief , van een animaal en psychisch leven. De 

 beide eerste soorten vallen buiten den kring onzer tegenwoordige beschou- 

 wing. Het geheele veyetatieve , animale en psychische leven echter is 

 voorzeker eene voortgaande ontwikkeling , een voortdurend ontvangen , 

 vervverken en terug geven van indrukken, van prikkels. In het organismc 



