216 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT 



bekoelt en overleg de hoog gespannen geestdrift tempert? Ziet men het 

 met , dat in den grijzen leeftijd , met den trageren bloedsomloop , met de 

 involutie der organen, ook het denken, gevoelen en handelen vertraagt en 

 allengs afneemt? Is het hier de leeftijd, elders zien wij hoe het verschil 

 van Ttunne den innigen zamenhang tusschen bloed en zenuwen , tusschen 

 het vegetatieve en psychische leven , aan den dag brengt. Immers noch 

 de individuele verscheidenheid van de karakters, noch het verschil in de 

 huisselijke en maatschappelijke verschijning van den man en de vrouw 

 zouden ooit te verklaren zijn, indien men een oogenblik de eigenaardigheid 

 van hun beider organisatie uit het oog verloor. Duidt niet voorts het 

 woord temperament, oorspronkelijk aan het somatische ontleend, de voort- 

 durende werking van bloed en zenuwen, van het ligchaamlijke en het 

 zedelijke . op elkander aan ? Blijkt die eenheid verder niet in hetgeen men 

 Jiumeur noemt? Treedt zij niet nog duidelijker te voorschijn in de ziekten? 

 Wie kent niet, b. v. , den invloed, dien tuberculose, scorbuut, chlorose, 

 arthritis , hysterie en hypochondrie op het gevoelen en denkeu , op de 

 geheele zoogenoemde psyche uitoefenen? De invloed van het climaat , 

 van alle uitwendige omstandigheden , van spijs en drank, van ligchaams- 

 beweging en slaap , van arbeid en rust, openbaart hij zich niet het 

 eerst in de organen; maar vertoont hij zich niet bijna gelijktijdig in ge- 

 voelen , denken en willen , in alles , wat men met den naam van psyche 

 bestempelt? Is niet in al die uitwendige momenten de sleutel te vinden 

 van de groote verscheidenheid, die er niet alleen tusschen de individuen, 

 maar zelfs tusschen geslachten en volkeren gevonden wordt? Ja, is zelfs 

 de geheele opvoeding , de intellectuele opleiding eigenlijk wel iets anders , 

 dan eene bedachtzaam en langzaam opklimmende oefening, eerst van gro- 

 vere organen, later van fijnere, waarbij men methodisch van de aller- 

 eenvoudigste zinnelijke aanschouwing uitgaat, die de minst zamengestelde 

 voorstellingen vormt , en langzamerhand , door toevoeging van voorstellingen , 

 tot vergelijking aanleiding geeft en oordeelvellingen te voorschijn roept? 

 Is niet de harmonische ontwikkeling van het geheele organisnie diegene, 

 die de beste menschen vormt? 



Moet alzoo de Psychologie van deze feiten, die aan de Anthropologie 



