REDE VOER ING. 223 



de ondervinding , dat het een of ander orgaan op de kracht van de ver- 

 scliillende psychische levensuitingen eenen grooteren invloed oefent; dat 

 verstand en oordeel met de groote hersenen, het gevoel met het hart en 

 de longen , de begeerten met de buiksingewanden in eenige uadere be- 

 trekking staan , zoo veroorlove men zich daarorn niet , het voorstellen en 

 oordeelen naar de groote hersenen, het gevoel naar de zenuwknoopen van 

 de borst, en de begeerten uitsluitend naar die van den buik te verbannen; 

 men wage het nog niet, voor alle ziekelijke zielsuitingen , ziekelijke lig- 

 chaamstoestanden als grondslag te willen aanwijzen. Neen , veel zal hier 

 nog duister blijven, zoo lang de ana'tomie en physiologic der hersenen 

 nog op dien lagen trap staan , als waarover wij ons tot op heden te 

 beklagen hebben. Zoo lang bestrijde de physioloog dan ook de zucht, 

 om alles, tot den laatsten term toe, te willen oplossen; zoo lang bekenne 

 hij het, dat de verklaring, hoe de materie kan denken, even onmogelijk 

 is als de voorstelling zelve van iets geheel onstoffelijks , en van de werking 

 daarvan op het stoffelijke: zoo lang neme hij die bescheidenheid in acht, 

 die den natuurkundige in 't algemeen , den psycholoog in 't bijzonder moet 

 kenmerken, en die hem slechts eene fonnule toelaat voor al wat buiten de 

 grenzen van 't waarnemen en kennen ligt, de formule: ik weet niet. Hij 

 late daarbij alle ruimte aan het gemoed, dat er behoefte aan heeft, het 

 nietweten door gelooven aan te vullen, of aan het verstand, dat zich in 

 metaphysische bespiegelingen zou willen verdiepcn. Hij echter houde vast 

 aan zijn onmisbaar rigtsnoer, de gezette waarneminff, en trede, met haar 

 gewapend, met fierheid op tegen de verdenking als zou zijne Psychologic 

 eene onbestemde wetenschap zijn, vol willekeur en duisternis. Ja, zij zou 

 die verdenking verdienen, als de stoffe barer beschouwing niet anders, of 

 niet meer ware dan een abstractum , dat aan onze waarneming onttrokken 

 is, en daarom steeds een voorwerp van skepsis blijven zal. Maar alle 

 willekeur verdwijnt, als zij zich op het gebied der ervaring blijft bewegen, 

 haar licht aan he.t weten en niet aan de gemakkelijke onderstelling ontleent 

 en die eene grondwaarheid vasthoudt: dat ook voor verstand en gemoed, 

 of (om den collectief-naam te bezigen) ook voor de ziel en hare uitingen, 

 evenzeer als voor het ligchamelijke, orde en noodzakelijkheid bestaan, 

 vermits ook zij aan wetten gebonden is. 



