REDEVOERING. 225 



om daardoor het onbekende toe te lichten? Inderdaad men zou haar 

 tlit eer tot lof , dan tot blaam kunnen toerekenen ; terwijl het idealisme 

 juist den omgekeerden weg insloeg en het erkenbare door het onbekende 

 en nooit erkenbare wilde verklaren, waardoor het elk oogenblik willekeur 

 voor wet, gissing voor waarheid moest aanbieden. De waarheid heeft 

 hare grenzen, het ongerijmde niet. 



Maar zou het misschien mogelijk zijn, dat zulk eene psychologie 's men- 

 schengeest vernederde, de zedelijkheid ondermijnde , het geloof belagchelijk 

 maakte en de godsdienst met voeten trad? Neen, M. H. ! neen en 

 nogmaals neen ! Nederig erkent zij het , dat er eene zijde van 's menschen- 

 geest is, daar, waar hij zich in de hoogere denkvormen der logica open- 

 baart, waarvoor wij de werking in het stoffelijke substraat tot dusver 

 volstrekt niet kunnen nasporen, evenmin als wij den invloed van dit laatste 

 op die denkvormen physiologisch kunnen aantoonen. Zij laat het psy- 

 chische leven ongedeerd en bewondert daarvan zelfs den rijkdom en de 

 volheid. Zij bestrijdt geen geloof, zij vergt geeu o^geloof, zij bespot zelfs 

 het ^z/geloof niet. Maar terwijl zij het aan de theologie overlaat de wapens 

 tegen laatstgenoemden aan te gorden, vraagt zij alleen naar hunnen oor- 

 sprong in den mensch, naar hunnen invloed op den mensch. Zij erkent 

 in het yeloof eene psychische eigenschap , waarvan de noodwendigheid diep 

 in 's menschen eindige natuur gegrift is. Zij erkent de kracht van het 

 geloof, als de brug, die onzen geest van het heden naar het morgen, ja, 

 uit dit leven naar eene andere wereld kan leiden. Zij eerbiedigt het geloof 

 aan de onsterfelijkheid, als de uitdrukking van de diep gevoelde behoefte 

 en het natuurlijk streven van den mensch naar zelf behoud. Zij buigt voor 

 de kracht van het geweten en ziet daariu den boom der kennisse des 

 goeds en des kwaads, die in 'thart van elken mensch geplant is, al groeit 

 hij weelderiger bij den ecu en al staat hij naakt in loover bij den ander. 

 Zij berooft den mensch van niet een der regten, zij on theft hem van niet 

 een' enkelen der pligten , die in 't wetboek zijner zedelijkheid omschreven 

 staan. Zij ontrukt hem niet het besef eener hoogere wereldorde ; zij verheft 

 daarin zelfs alles tot een wonder , niet omdat zij hem daarin een boven- 

 natuurlijk verschijnsel laat zien, waarvan hij oorsprong en wettelijkheid 



29 



