R E D E V E R I N G. 223 



te kennen, mag men zijn onstoffelijke ontwikkeling , bet tafereel van zijne 

 zeden, van zijn huisselijk leven, de geschiedenis der denkbeelden die het 

 hebben beheerscht, en die zich afspiegelen en zijne letterkunde en kunst- 

 voortbrengsels , niet over het hoofd zien ; ja , men mag die van zijne stof- 

 felijke en staatkundige lotgevallen niet scheiden, geh'jk soms met opzet 

 gedaan is '). 



De historic kan natuurlijk slechts feiten bevatten; maar 'tzou weinig 

 scherpzinnigheid , 't zou historische kortzichtigheid verraden , als men die 

 feiten binnen den engen kring van het stoffelijke wilde bepalen ; en de 

 geschiedvorscher zal steeds de schoone les van GUIZOT moeten voor oogen 

 hebben, dat juist dat, wat men onder den algemeenen naam van bescha- 

 ving samenvat, het historische feit bij uitnemendheid is, waartoe alle 

 anderen moeten medewerken en waarin zij zich oplossen 2 ). 



Men ziet daaruit tevens de onmogelijkheid om de stoffelijke en onstof- 

 felijke feiten eener volksgeschiedenis van elkander te scheiden, zonder die 

 geschiedenis uit haar verband te rukken , haar alle beteekenis te oiitne- 

 men, haar tot een dor geraamte te misvormen , dat ons koud laat, omdat 

 het leven alleen aantrekkelijkheid heeft voor het leven 3 ). 



Zoo kennen wij dan de stof, waaruit de geschiedenis geweven is: in 

 enkele breede trekken hebben -wij haren ornvang, haar wezen geschetst; 

 wij hebben in haar geeischt volledigheid en waarheid, ten einde haar den 



') B. v. door den hoogleeraar SIEGENBEEK, in zijne Schets der Geschiedenis van den 

 Oud-Ned. Slaat, Voorrede, bl. IX: //Men zal in mijne schets weinig of niets, tot de ge- 

 schiedenis van wetenschappen , letteren en zeden behoorende, aantreffen , als 't welk ik 

 // meen , dat beter vim de staatkundige geschiedenis wordt afgescheiden." 



s ) Histoire de la Civilisation en Europe, le LeQon: //Ne serable-t-il pas, en effet, que 

 //le fait de la civilisation soit le fait par excellence, le fait general et definitif, auquel tous 

 //les autres viennent aboutir, dans lequel ils se re'sument?" 



3 ) Terecht zegt BILDERDIJK, Gescliied. des Vaderlands , I Deel, bl. 23: //'tZijn der- 

 // halve de bloote daden niet slechts, maar het is het verband der daden met de zeer ver- 

 schillende staatsiarichtingen , algemeene of bijzondere betrekkingen , welke uit den toestand 

 //der tijden en de wijze van beschouning der zaken, die met dezen verandert, voortvloei- 

 //den, die ten grond moet liggen, indien de Geschiedenis niet alleen billijk, maar ook 

 wezenlijk nuttig, verlichtend en verstandig zal zijn, en voor hart en gemoed, voor op- 

 ffscherping en juistheid van oordeel, en tot ware kennis en inzicht der zaken van dienst 

 worden." 



