258 J. VAN VLOTEN 



daartoe aan te wenden, waartoe hij zich vooral aanwenden laat: eene 

 levendige en aanschouwelijke voorstelling van geheel ons verleden te 

 verkrijgen ; eene voorstelling als die , welke vvij boven eischten , om in 

 dat verleden te kunnen meeleven, zijn leed en lief als op nieuw te erva- 

 ren en te genieten. En niet slechts bij dat deelnemende medeleven van 

 ieder tijdvak, hoe grootsch en bezielend het wezen rnoge, afzonderlijk ; 

 niet daarbij slechts bepale zich de bezielende study van de geschiedenis 

 des Vaderlands. Door niet afzonderlijk toch en als bij brokken slechts die 

 geschiedenis te beoefenen, maar haar, op even deelnemende en belangstel- 

 lende wijs , van den aanvang af doorloopend te behandclen , zal men als 

 de gansche ontwikkeling des volks, van zijne kindsche tot zijne latere 

 rijpe jaren , medemaken , leeft en ontwikkelt men zich als met dat volk , 

 eh is daardoor dan, ten slotte, ook in de beste gelegenheid, voelt zich 

 als gedrongen die ontwikkeling voort te zetten , en daartoe juist dien weg 

 in te slaan , dien zij zelve opwijst. Men zal in zijn boezeni als de hartaur 

 zijns volks naast zijne eigene voelen kloppen, zijn leven met het zijne 

 inee leven, en,~van zijne grootsche geschiedfeiten , als van zijne jaren van 

 zwakheid en jammer, vol, al datgene in het werk stellen, wat, voor zoo 

 verre het van menschen-invloed afhangt, de laatste in de toekomst voor- 

 komen , de eerste steeds door nieuwe vervangen zal. En daarbij moge 

 men dan vooral niet den invloed van ieder enkelen mensch te gering 

 schatten. Indien er eene treffende les is, door de vaderlandsche , als door 

 de geschiedenis aller tijden en volken gegeven , het is die van de werk- 

 kracht der enkelingen. Ik ken geen noodlottiger denkbeeld, dan dat 

 waarin men steeds velen verkeeren ziet, dat hunne eigene meest krachtige 

 inspanning toch slechts een onbegonnen werk zou zijn bij de traagheid en 

 't achterblijven aller anderen. //Weldoen en niet omzien" rnoet ook hier de 

 leus zijn; dat doen, wat onze plicht en ons geweten ons voorschrijven , 

 zonder er ons om te bekreunen , of het misschien , bij het stilzitten van 

 anderen , zonder vrucht of uitkomst blijven zal ; ieder in zijn kring dut 

 werken , wat er te werken valt , zonder angstvallig te vragen , of het , bij 

 anderer werkeloosheid , wel iets zal baten. //Indien ik ooit eene preek laat 

 drukken" zeide een schrander Duitscher der vorige eeuw, //het zal zijn 

 over het vermogen om iets goeds te verrichten , dat ieder mensch bezit. 



