REDEVOERING. 261 



staatsgeschiedenis dat van zijn zedelijk en maatschappelijk leven geeft. 

 Maar gelijk wij ook reeds in den aanvang zeiden, dat zich de zedelijke 

 en verstandelijke zijde des menschen, wel eenigsins in woorden en op het 

 papier, maar geensins in de natuur geheel laat scheiden, zoo laat zich ook 

 in taal en letteren evenmin de zedelijke aard eens volks, als in zijne ge- 

 schiedenis de verstandelijke miskennen; en de belangstellende , innige deel- 

 neming in de zoo zedelijke als verstandelijke ontwikkeling eens volks, 

 gedurende den loop der eeuwen, gaat daarom niet minder van de taal en 

 hare geschiedenis en lettergewrochten , dan van de lotgevallen des volks in 

 zijne zedelijke en maatschappelijke ontwikkeling, en van deze niet minder 

 dan van gene uit. Terwijl ons dan ook eerst alle drie te zamen het 

 geheele, volstandige beeld eens volks schetsen, moet daarom ook voor 

 hem, die in dat leven gansch en innig deelen wil, de beoefening aller drie 

 te zamen gaan en werken. De zoodanige moet , als in de geschiedenis tot 

 den eersten tijd der wording zijns volks, dezes eerste kinderlijke schreden 

 op haar gebied , ook in de taal tot de eerste sporen haars aanwezens , de 

 eerste kinderlijke klanken barer nog ongeoefende tong teruggaan. Wan- 

 neer hij haar daar in haar innigst leven heeft leeren bespieden en verstaan , 

 zoodat hij met dat leven als een geworden is, het met haar medeleeft en 

 geniet, voelt hij zich dan, haar op haar verderen weg begeleidend, haar 

 vergezelschappend bij ieder harer schreden, als met haar opwassen en ont- 

 wikkelen, deelt hij in geheel haar groei en wasdom; en bij iederen tred, 

 dien hij verder met haar voortzet, leert hij haar, aan welke hij zich, van 

 hare eerste beginselen af, innig gehecht heeft, steeds rneer lief en dierbaar 

 krijgen , voelt zich steeds naauwer met haar verbonden. En , gelijk hij , 

 op het gebied der geschiedenis , tot den laatsten , den huidigen ontwikke- 

 lingstijd van zijn land en volk gekomen , die ontwikkeling als zijne eigene 

 medevoelt, zich zelf als een krachtig voertuig ter verdere ontwikkeling van 

 dat volk kent; zoo zal hij ook, de geschiedenis zijner taal tot op den dag 

 van heden vervolgende, zich geheel met haar vereenzelvigd hebben en haar 

 leven als het zijiie voelen. Hij zal dan tevens die eigenschappen in haar, 

 welke hij als tot haar innigst wezen behoorende heeft leeren kennen en 

 waardeeren, welker degelijkheid en kracht hij heeft leeren inzien, in hare 

 onverdorvenheid trachten te handhaven; zonder zich met de ijdele taak te 



