148 INHOE VERRE MOGEN WIJ TOT EENE VOORTG? 
den handel is het licht verzameld, gekoesterd. en 
verfpreide En ware hìj er niet geweest, nog fton= 
den de meeste volken elk. op zich zelve; ‘met 
vreemde ‘denkbeelden zoo min, als vreemde voorts 
brengfels verrijkt; nog waren vreemdeling en vijand 
woorden van ééne beteekenis, en de toets det 
waarheid voor elk even ver te zoeken. 
Het derde middel eindelijk tot de naauwere. vers 
broedering des menschdoms , waardoor de beftaande 
mate van kundigheden meer algemeen ís geworden 
vind ik in den waren godsdienst. Men verfta door 
deze woorden de aanbidding des éénigen Scheppers 
des: Oniderhouders en Beftuurders der wereld , zoo. 
als die „mijns achtens „door de herhaalde open- 
baringen van onzen hemelfchen Vader zelven aan 
het menschdom geleerd is, Wie weet niet, dat de 
Heidenfche volken elk zijne eigene goden hadden, 
niet minder jaloersch en wraakzuchtig danzij zelve, 
en ‘hen vaak aanfporende en bemoedigende , om 
hunne eer en dienst gedurig uit-te breiden. Het 
is echter mijn oogmerk geenszins, deze zaak zeer 
hoog: op: te halen, of zelfs {lil te ftaan bij dat 
Jodendom, welks beftemming” blijkbaar was, de 
wereld voor hooger licht vatbaar te houden en lang= 
zamerhand toe te bereiden. Dat hooger licht zelve 
zij meer bijzonder ‘het voorwerp onzer opmerking. 
Het is waar, het Christendom kon niet beletten „ 
dat de nacht der zonde meer en méer nederdaalde 
op het uitgebreide Romeinfche gebied; de verwar-, 
ring heerschte welhaast in al de deelen van dit onte 
zettend. gevaarte , hetwelk meer dan eens waggelde. 
op 
