VOLMAKING VAN HET MÉNSCHDOM BESLUITEN? 159 
flaven “het kostbaar handfchrift gemakkelijk” aan 
Eerst met het licht vaneen befchreven: woord, tot 
alle menfchen gerigt en hunne: dierbaarfte belangen 
betreffende „ eerst amet den geestelijken en redelijken 
godsdienst , veranderde deze gedaante der dingen. 
Hoe meer de duisternis week, na vele verwarring 
Over: het Christelijk Zwropa verfpreid, hoe meer elk 
wenschte’ door eigen onderzoek inde behandeling 
van. zaken te deelen ,„ van zoo groot en. eeuwig 
gewigt! Lang hadden eene menigte van monniken 
in de dringendfte behoefte voorzien. Maar eindelijk 
fpitste zich het brein op beter middel. Een vonk van 
Hollandsch vernuft ontftak de fakkel, die vooral in 
Duitschland welhaast heerlijk vlamde, En nu had 
de ftroom der gedachten een. onbelemmerden loop 
verkregen. Nu was de band der wetenfchap , die 
alle befchaafde volken omflingert, vaster toegehaald. 
Nu deelde zich het leven des geestes aan allen 
mede, gelijk alle de deelen” van het’ menfchelijk lig= 
chaam, fchoon in onderfcheidene mate, met gevoel 
en warmte worden doortrokken. Kerk en fcholen 
waren’ van ouds op het naaüwst verbonden. De 
meesten leerden lezen. velen lazen; niet weinigen 
fchreven; ja de boekhandel werd een gewigtige 
tak van beftaan. Eerst fprak ééne taal tot alle 
geleerden, die elk in de zijne ‘aan het volk ver- 
kondigden ; wat hetzelve dienftig fcheen. Daarna 
zijn alle talen van het befchaafd: Europa veler ei- 
gendom. geworden, en geene. vreemde plant van 
eenig gewigt, die-niet op iederen bodem wordt over= 
gebragt. Ja, hoe veel onkruidvonder dit-alles groeije , 
| Lan iet hoek 
