COMMENTATIO AD QUAESTIONEM LITER ARI AM. 3 9 



magna lianc tarn constitutiva turn regulativa in omni re valere auctoritate , in media 

 tamen constitisse via jure dicemur, quamdiu intentatam relinquemus quaestionem 

 bane : quam Into pateat in diversis cognitionis humanae regionibus Rationis aucto- 

 ritas turn constitutiva tarn normativa. At primum inquiramus quam late pateat au- 

 ctoritas ista in cognitioiie sensuali quam vocant. Cognitio sensualis sive empirica in 

 se pure spectata ultra temporis ac spalii limites noii progreditur , prorsusque subjec- 

 tiva est ; ipsa quippe a seiisatione , haec vero ab affeclione pendet; ex quo conficitur 

 ut illi eadem sit vis , eadem auctoritas , quae sensui tribui solet , id est adjungatur 

 fides. Eamdem vero juvantibus intellectus principiis subjectivum characterem suum 

 qui ipsi proprius est exuere posse, imo et indubitatis inconcussisque inniti principiis, 

 supra monstratum est. Nunc igitur inquirendum tantummodo restat quam late pateat 

 liorum principiorum usus ac potestas. De dignoscendis autem internis externisque 

 rerum sensilium relationibus quaestionem liic esse in aprico est ; unde per se sequi- 

 tur Relationis legibus imprimis substantiae scilicet et accidentis , causae porro et eflec- 

 tus ; mutuae denique rerum efficaciae nobis incumbendum esse. Eisdem vero turn pro 

 constitutivis turn pro regulativis uti licet. Illae autem leges per se et^ immediate , id 

 est, qua constitutivae consideratae jam nos decent omni rei sensu perceptae sub- 

 stantiam subjacere quamdam , ejusdem aliquam certam causam esse debere ; eandem 

 denique in mutuo cum reliquis rebus versari commercio; quaenam vero et qualis ilia 

 substantia sit, quaenam sit causa specialis , quaenam sit mutuae illius efficaciae singu- 

 laris ratio, in incerto relinquunt. Cognitionis igitur materiem eisdem ducibus prin- 

 cipiis quaerere oportet , id est , eisdem pro regulativis utendum est ut fiuem nobis 

 propositum consequamur. 



Quod ad absolutam vero rerum substantiam attinet , earn nemo mortalium assequi 

 potest , ut quibus res in se inspicere nisi pro modulo suo , id est, relative , ut cum 

 schola loquar, a natura datum est. Duce analogia tantum et inductione essentiales 

 rerum notas dignoscere possumus. Item ad causae et efiectus legem tanquam ad nor- 

 mam, causam rei quaerimus quaenam et qualis sit; vestigamus etiam quaenam ejus- 

 dena sint effecta, quaenam porro causarum effectorumque conditiones sint, quomodo 

 denique haec res sese babeat ad reliquas, ac quaenam sit mutui ejus cum reliquis re- 

 bus commercii specialis ratio. 



Quae cum ita sint, nemo non videt juvantibus intellectus principiis perfectam nos 

 rerum sensibus subjectarum descriptionem assequi posse, ut quorum ope res recte 

 definire, explicare , necnon quaenam et quales sint exponere , omnes denique rela- 

 tiones , quaecunque sint, in quibus cum caeteris rebus versentur, declarare valemus - r 

 ad scientiam vero eniti nullo pacto licere : namque, si formam descriptionis species, 

 aut pure formali (subordinationis notionum lege ) aut pure subjectiva (associationis 

 scilicet idearum) lege praescribi solet descriptionis ordo* 



Orn- 



