R E D E V E R I N G. 207 



voet de ontzegde staats- en burgerlijke rechten, van de persoonlijke vrij- 

 heid af tot de hoogste eerambten toe. Te midden van dien edelen wor- 

 stelstrijd, vvaaraan Rome hare grootheid dankt, stonden de beide partijen, 

 evenals de legers der fransche republiek, als een man tegen de vijanden 

 over, die alle voor hun reuzenmacht en reuzenarm bezweken. Dan, met 

 de onverzadelijke drift, waarinee ze staten verzwolgen, verzwolgen ze de 

 schatten der wereld in een toomelooze wellust en weelde , die zich te Rome 

 uit de communistische heerschappij ontwikkelde, evenals te Sparta uit de 

 communistische staatsregeling. Van daar hoe meer staatkundige luister, 

 des te minder burgerdeugd; wetten zonder zeden; de deugden door tegen- 

 overgestelde ondeugden verdrongen; vroeger alles met goede middelen in 

 't belang van den staat, nu alles met slechte uit persoonlijk belang- 

 Schraapzucht van gebied was in schraapzucht van geld verkeerd. Door de 

 latifundia en de ophooping van slaven ging de landelijke stand , door de op- 

 hooping van kapitalen in eene hand de burgerklasse letterlijk te gronde. 

 In zulk een tijdsgewricht van losgereten banden en invretend pauperisme 

 verplaatste de vroegere emancipatiestrijd zich op maatschappelijk terrein , 

 van armen tegen rijken. Gelijkheid van rechten vorderde in eene stad als 

 Rome, die op egoisme gebouwd was, gelijkheid van bezittingen als on- 

 misbaren nasleep. Als weerstuit dezer revolutionaire bewegingen dwongen 

 de bondgenooten met het zwaard in de vuist Rome het burgerrecht, haar 

 heiligste onderpand, af, terwijl door slavenoorlogen en slavenopstanden de 

 kring der emancipatie zich uitbreidde en coalities in 't oosten en westen 

 zich als donderwolken zamenpakten. De partijwoecle en democratische om- 

 wentelingsgeest , die met geweld een stelsel van verjaarde voorrechten en 

 vermolmde instellingen verbrak, verbrak tevens de kracht en individuele 

 eenheid der republiek, die zich van zich zelve willende emanciperen, af- 

 stand deed van haren souvereinen wil, om dien aan een partijhoofd over 

 te doen en zelf het slachtoffer er van te worden. De kampstrijd om die 

 souvereine macht, een lokaas voor persoonlijke eerzucht, eindigde na de 

 burgeroorlogen , waarin Rome als onder den bloedigen geesel der Erinnyen 

 voortgezweept werd, met de bevestiging der alleenheerschappij : waarmee 

 wel de souvereiniteit hersteld , de anarchie gebreideld en het rijk gered , 

 maar tevens de staat te loor gegaan en het volksleven de hartaar afge- 



