208 W. II E C K E R 



stoken was. Alles toch hijgde naar rust en verademing en trok zich van het 

 staatstooneel in zich zelven terug, onder 't genot der stille beoefening van 

 kunst en wetenschap , in de schaduw der stoicijnsche , later der christelijke 

 leer, die, zoo als de Romein de eeuwigheid van een wereldrijk droomde, 

 de eeuwigheid predikte van een zedelijk rijk : de groote emancipatie niet 

 van een stand of van een volk, maar van het geheele, tot breeder schap 

 geroepene menschdom. 



Onder en door de keizers werd om eigenbelang en zelfbehoud, evenals 

 door de tyrannen der grieksche steden, de aristocratic gefnuikt en de 

 volksklasse opgebeurd , ja te midden der uitgezochtste onmenschlijkheclen 

 de menschheid krachtdadig en merkbaar vooruitgebracht. Ook de eeuw 

 van JUVENALIS en PETRONIUS levert hare schoone partijen. Herinnert u 

 die reeks van weldadige wetten en verordeningen , alien bestemd om het 

 lot te verzachten en de rechten te verbeteren der eeuwen lang miskende 

 slaven en vrouwen, kinderen en weezen, erfgenamen en provinciebewo- 

 ners ! Het bijzondere maakte gaandeweg voor 't algemeene plaats ; mensch- 

 lievendheid, een sprank der algemeene menschenliefde , look op en met 

 haar het subjective element der nieuwere beschaving. 



Dat subjective element, dat zedelijk gevoel lag in de diepte der oud- 

 germaansche wouden verscholen en wachtte op het oogenblik , om welig op te 

 kunnen schieten. De Germanen , in 't hart van Europa geboren en geto- 

 gen, bezaten, als eenvoudige kinderen der vrije natuur, weinig of niets 

 van 't geen Grieken en Romeinen zoo groot had gemaakt, maar ook 

 veel, ja meer om hen nog grooter te maken dan deze: alle deugden 

 eener onbedorven inborst, goede zeden meer dan goede wetten, ongedwon- 

 gen leefwijze , goedhartigheid jegens minderen en eerbied voor de vrouw , 

 vrijheidsliefde en eergevoel. Voorts leefden de verschillende stammen, uit 

 zucht tot zelfstandigheid , wel afgezonderd en in kleine kringen besloten, 

 maar in vrede toch door onderling verkeer, in oorlog tegen een gemeenen 

 vijand voor langer of korter tijd door vrijwillig bondgenootschap vereenigd. 

 De verdeeling der onder zelfgekozen aanvoerders veroverde landen , de moe- 

 der van 't leenstelsel, riep al vroeg de democratic der vrije gemeenten , 

 de aristocratic der vasallen, de monarchic van den leenheer als voorbode 

 der hedendaagsche staatsontwikkeling te voorschijn. 



