REDEVOERING. 211 



den Islam en 't Byzantijnsche rijk , op een hoofd vereenigd zag. De res- 

 publica Christiana, eenheid van staat en kerk, van godsdienst en recht, 

 de lievelingsdroom der middeleeuwen , strekte alleen om de christenwereld 

 in twee bloedige legerkainpen te verdeelen. 



De zamensmelting en verbroederiug dier twee alleenheerschende machten 

 leed schipbreuk op hare onderlinge ijverzucht, op den nationalen haat van 

 Italianen en Duitschers, bo venal op de onverzetlijke antipathic en den tegen - 

 werkenden volksgeest der germaansche stammen, die, wars van alle cen- 

 tralisatie , in het leenstelsel en leenmanschap , waardoor zelfs kleinere staten 

 in 't oneindige verbrokkeld werden , een palladium van zelfverdediging en 

 zelfbehoud bezaten. Die reactie bleef niet zonder kracht. Nadat tijdens 

 den hoogsten bloei van keizerschap en pausdom de wereldstrijd der kruis- 

 tochten de christenvolken van Europa voor 't laatst had vereenigd , nadat 

 Rome's wereldtaal voor de volkstalen het veld begon te ruimen, naarmate 

 het vreemde door 't eigene verdrongen en dieutengevolge de nationale 

 ontwikkeling krachtig bevorderd werd, trad in de veertiende eeuw de aris- 

 tocratie dreigend op, die der vasallen tegen den keizer, die der concilies 

 tegen den paus: eene aristocratic, die de rollen harer voorgangers over 

 naiu, maar slechter naspeelde en door wets- en rechtsverkrachting , door 

 regeringloosheid regeerde. Spande ze niet zamen tot in de vijftiende eeuw 

 toe, om vast alle staten van Europa door onzalige burgeroorlogen van een 

 te scheuren? Roept u Castilie voor den geest tijdens de regering van het 

 huis Trastamara , Duitschland tijdens het moorddadige vuistrecht , Engeland 

 uit de dagen der witte en roode roos, Nederland uit die der hoeksche 

 en kabeljaauwsche twisten, Frankrijk onder de geschokte regering van 

 KAREL VI! Maar onder en door die ellende waren er intusschen steden 

 en universiteiten , gilden en ambachten, politieke en handelsverbonden op- 

 gekomen als particuliere vereenigingen van klassen en standen, die diep 

 gevoelden dat arbeid de zenuw is der maatschappij , dat kunde en vlijt 

 alleen in waarheid onafhanklijk maakt. Daarbenevens brachten het bus- 

 kruid, de boekdrukkunst en het kompas krijgsdienst, kennis en bescha- 

 ving, handel en rijkdom in handen van den vroeger geteisterden middel- 

 stand. Den val der aristocratic voltooide de val van Constantinopel, die de 

 vorsten van Europa als door een tooverslag de oogen opende over den 



27* 



