REDEVOERING. 213 



ken en ten spot te maken , deed het de revolutie met al hare gruwelen als 

 laatste redmiddel der versmoorde vrijheid uitbarsten: de revolutie, die op de 

 puinhoopen van een gesloopt staatsgebouw de eeuwige rechten der mensch- 

 heid, de gelijkheid der burgers en het stelsel van vertegenwoordiging ten 

 aanhoore van heel Europa afkondigde. Leerde de reformatie de volken vrij 

 te denken, de revolutie leerde ze vrij te leven. Sedert zijn godsdienstige 

 en staatkundige vrijheid geen ijdele hersenschimmen meer; 't zijn waarhe- 

 den geworden , lang in den schoot der nieuwere staten gerijpt , met ver- 

 scheurende barensweeen gewonnen en met bloed gedoopt. Onder hare 

 vleugelen hebben voortaan de volken hun eigen lot in handen; onder hare 

 banier betreden zij, vroeger de stomme, nu de hoofdpersonaadjes op het 

 wereldtooneel , de rechte baan; meer dan ooit gevoelen ze zich door hunne 

 nationaliteit; in het voile besef daarvan spannen ze hunne broederlijk 

 vereende krachten in ter behartiging van eigen en algemeene, van stof- 

 felijke en zedelijke belangen, gelijk eene wijze regering hun daarin on- 

 bekrompen ter zijde staat. Voor hunne blikken ligt de aarde met hare 

 versnelde gemeenschap tot in de verste hoeken open, de natuur met zoo- 

 vele barer vroeger verborgen schatten en krachten, de toekomst met hare 

 van hun zelven afhankelijke vooruitzichten en verwachtingen. De vrije 

 rnededinging lokt alle gaven en talenten uit en geeft alle hoofden en han- 

 den werk. De stem der rede in kerk en staat is niet meer eene des roe- 

 penden in de woestijn. De openbare meening, de tolk der algemeene 

 volksovertuiging , heeft zich tot eene weleer ongekende politieke kracht en 

 morele macht verheven, die een op den duur onoverkomelijken slagboom 

 opwerpt tegen reactie en restauratie , tegen domperij en dweeperij , tegen 

 monopolies en privilegies, tegen propaganda en proselytisme. 



Welk gebruik de mondig verklaarde volken voortaan van hunne vrij- 

 heid zullen maken; in hoe verre zij aan de hooge en heilige roeping 

 hun opgedragen zullen beantwoorden , daarover zal te zijner tijd de ge- 

 schiedenis uitspraak doen , zij , die met een onfeilbaar geheugen hare jaar- 

 boeken aanhoudt en met een onverbiddelijke gerechtigheid hare vierschaar 

 spaut ; zij , die door tallooze verwikkelingen en verwarringeu heen het groote 

 drama der wereldgebeurtenissen tot eene heugelijke ontknooping leidt. Zij 

 dan ook al de toekomst verborgen , zooveel staat vast , dat de eerste stap 



