:98 J. A. C. OUDEMANS 



Het eerste middel dat zich voordoet om tot de oplossing hiervan te 

 geraken is, door waarneming de aantrekking te bepalen, die de planeet, 

 vvier massa gezocht moet worden, op de andere planeten uitoefent, maar 

 de planeten blijven altijd zoo ver van elkander af , dat djt middel , ofschoon 

 het eenige, dat tot nog toe bij de planeten Venus en Mars mogelijk ge- 

 weest was, altijd zeer onzeker blijft. Bij de planeet Mercurius was ook 

 deze handelwijze niet van toepassing, daar, door zijne nabijheid bij de 

 zon, zijne werking te veel met die van dat ligchaam zamensmelt. Wel- 

 kom was dus het vooruitzigt dat de komeet van ENCKE, bij hare verschij- 

 ning in Augustus 1835, zich zoo digt voorbij de planeet Mercurius zoude 

 heenbewegen , dat haar loop daardoor merkbaar gewijzigd zoude worden , 

 welke wijziging bij de volgende verschijning zon kunnen waargenomen en 

 uitgerneten worden, om tot de bepaling van de massa van Mercurius aan- 

 leiding te' geven. Men werd in zijne verwachting hieromtrent niet beclro- 

 gen ; de berekeningen van ENCKE hebben uit den schijnbaren loop der komeet 

 eene eerste bepaling der massa van Mercurius geleverd , wier naauwkeu- 

 righeid daaruit blijkt, dat de vooruitberekende loop in 1852 zeer naauw- 

 keurig met den wezenlijken overeenkwam, niettegenstaande de komeet in 

 het jaar 1848 nog meer dan driemaal digter bij Mercurius geweest is , 

 dan in 1835. 



Wij hebben uit deze beschouwing gezien wat de laatste jaren, voorna- 

 melijk aangaande de kometen, hebben opgeleverd. Onze kennis is ob- 

 jectief nog vermeerderd door het niet geringe aantal van 52 kometen , 

 waaroncler hoofdzakelijk drie met zeer korten omloopstijd, en twee met 

 omloopstijden van omtrent 70 jaar, die, wanrieer zij eerst eenige malen 

 waargenomen zijn , misschien nog een rijke bron van kennis voor de ster- 

 rekunde wezen zullen. 



De kometen geven ons, trouwens even als elke andere afdeeling der 

 hemelligchamen , aanleiding om op te merken, hoe de verschillende soorten 

 van sterrewachten ieder hare afzonderlijke taak te vervullen hebben. De 

 sterrewachten onderscheiden zich hoofdzakelijk van elkander, door hare 

 hulpmiddelen en hare geografische ligging. Het is doelmatig, en wordt 

 in den regel ook in acht genomen, dat zij, die van de magtigste en kost- 

 baarste hulpmiddelen voorzien zijn, deze hoofdzakelijk voor die onderzoe- 



