118 H. C. M I L L I E S 



collocaverunt ; qui viam praeiverunt in doctiori et sublimiori religionis 

 Christianae expositione, MATTHAEUS, IOHANNES, PAULUS, non tantum 

 literarum Israelitarum cognitione imbuti, sed quadam quoque eruditione 

 ludaica tincti fuerunt. Quae sic ab ipsis primordiis apparet rerum Chri- 

 stianarum cum literis orientalibus coniunctio , ea non nova , levis aut externa 

 fuit, sed nativa, firma et penitus insita. Si quis singularis eius populi, 

 veterum dico Israelitarum, historian! secum ipse considerat et contemplatur, 

 fieri non potest, quin stupeat ad rem prorsus insolitam ceterisque omnibus 

 disparem. Omnia enim et singula, fata externa et conditioned populi in- 

 ternam , regiminis formam ipsamque religionis indolem ita coniuncta et inter 

 se cohaerentia intuetur, ut divino consilio alia ex aliis apta, cunctaque in cer- 

 tum praestitutumque eventum contendere intelligat. A cunabulis haec gens 

 a reliquis omnibus distincta fuit, et in maximis quoque fortunae vieissitu- 

 dinibus, in servitute Aegyptiaca, in bellis cum Cananaeis, in vicinarum 

 gentium contubernio, in exsilio Babylonico, sub Syrorum tandem et Ro- 

 manorum dominatione suam semper indolem servavit. Profecto in parva 

 hac gente, ex diversis tribubus conflata, diu firmiori regimine politico 

 carente, mox duas in partes scissa, saepius a potentioribus vicinis devicta, 

 aliquid esse debuit prorsus singulare, quod Dei numine per longum saecu- 

 lorum cursum , donee positam attingeret metam , eius unitatem servare 

 potuerit. Fuit hoc religio: omnis antiquitatis , historiae, literarum, totius- 

 que vitae Israelitarum fons, in Dei patefactione per legem rerurnque divina- 

 rum cultum fundata, per prophetas explicata et sensim sensimque ad 

 maiorein sinceritatem expurgata. Religio est, quae huic genti originem 

 dedit , quae formam illam condidit reipublicae theocraticae ; religione ipsa 

 crevit et ad summum potentiae et gloriae fastigium per DAVIDEM adscendit; 

 religio iis in maximis calamitatibus , miseriis, doloribus fuit solatio, auxilio, 

 remedio. Si quaeris, unde literae apud eos natae sint, quid impulerit illos, 

 qui remotissimae antiquitatis traditiones collegerunt, qui praeteriti aut sui 

 temporis res gestas enarrarunt, quid poetas excitaverit, quove igne accensi 

 sublimia sua carmina fuderint, quid sibi leges velint, quid earum princi- 

 pium sit et quo tendant, quid moverit in gravissimo suo rnunere prophetas, 

 docentes, exprobantes, consolantes, exhortantes reges aeque ac populiun : 

 una religio est. Sic quoque religio non tantum librorum, quos tulit anti- 



