124 H. C. M I L L I E S 



bat, servabat. Praecipuus vero ille Evangelii apud gentes praeco, qui 

 fortiter recentem societatem a servitute ludaica vindicavit, qui optirae novi 

 rerum ordinis naturam et discrimen inter nafaxidv xai xatvrjV dicc&rjxqv , 

 inter legera et Christum perspexit, nonne ipse PAULUS illis libris semper 

 utitur, eos commendat et sequitur? Religionis et theologiae Christianae 

 igitur maxime interest illos Veteris Testamenti libros recte intelligere et 

 interpretari , quod sine literarum orientalium cognitione omnino fieri non 

 potest. Nee tamen earundem literarum usus ad Novi Testamenti expli- 

 cationem parvi facieudus est. Ut mittamus, quod non sine veri specie 

 affirrnatur, ipsum Servatorem lingua tune temporis vulgari, Aramaea usurn, 

 primosque eius sectatores ea locutos esse, nonnulla fortasse scripsisse: hoc 

 certum est , omnes IESU discipulos , omnes fere Novi Testamenti auctores lu- 

 daeos fuisse, quorum scripta licet Graeco sermone ad nos perlata sint, satis 

 tamen superque Hebraeum solum geniumque redolent. Quid enim est sin- 

 gulare illud Novi Testamenti idioma? Spiritus saepissime novus, ruagna 

 vi hactenus inaudita proloquens, facies vero vel forma vulgaris iste Graecus 

 nee ' purissirnus sermo , mens denique vel animus totus adhuc Hebraeus. 

 His ex tribus coaluit: haec tria nisi quis bene distinguit et intelligit, in 

 Novi Testamenti interpretatione nullo modo proficere potest. Ad rem vero 

 criticam gerendam baud multo minorem in Novo Testamento, quam in 

 Veteri opem praebent literae orientales, quum translationes veteres, prae 

 caeteris antiquissirna ilia, Peschito dicta, ipsa aliarum quarundam veluti 

 mater, uti etiam caeterae Syriacae, Aegyptiacae, Aethiopica, Arrnenica, 

 aliae gravissimis de vero librorum Novi Testamenti textu testibus adnu- 

 merari debent. Nee segnius valent literae orientales ad illustrandum res, 

 loca, mores, quorum in Novo Testamento mentio fit. Quae prirnis aerae 

 Christianae saeculis colligi coeperunt scripta Talmudica aliaque, recentiori 

 partim lingua edita, sed saepe ex antiquiore traditione depromta; porro eo- 

 runi qui inter Arabes aut Syros terrae sanctae historiam et geographiam ex- 

 posuerunt enarrationes ; turn quae in diversis linguis , praesertim Aethiopica , 

 servata sunt scripta apocrypha , haec omnia multaque eiusdem generis alia 

 uberrimam saepe materiam praebent ad Novum Testamentum illustrandum. 

 Quae dixi, fusius exponi iisdemque multa addi potuissent, sed sufficit, 

 iii fallimur, brevis haec adumbratio ad literarum orientalium cum theologia 



