R A T I 0. 129 



promoveri aut optimos universae theologiae fructus ferre desiit. Quae 

 etiain recentiori tempore saepius invaluit diversa harum literarum tractan- 

 darum ratio, diet non potest, quantopere linguae antiquitatique Hebraeae 

 intelligendae emolumehto fuerit. Nee mirum : eae enim aut propter se ipsae 

 magis excoli, aut non solum cognatarum linguarum, sed remotissimarum 

 etiam nuperrimeque cognitarum, nee minus monumentorum accurata inve- 

 stigatione comparationeque explicari coeptae sunt. Cum iis studiis nata quoque 

 est ars critica , tarn quae versatur in textus ratione diiudicanda , quarn in ori- 

 gine, auctore, aetate, authentia et integritate librorum pervestigandis. Sed 

 nescio , an non minorem , ut in universam humanitatem , sic quoque in Eccle- 

 siam et theologiam Christianam vim habuerit habituraque sit exterior quae- 

 dam, gemino fere partu cum sacrorum reformatione edita cum Oriente 

 necessitudo. Novas dico per maria apertas vias: novum commercii com- 

 meatusque vinculum : audaces Lusitenorum , Anglorum , Batavorum in remo- 

 tissimas regiones classium expeditiones : nova ibi eorum quasi regna condita , 

 immensos inde reportatos thesauros, et quod maximum est: accuratiorem 

 inorum , institutorum , religionum , sermonis incognitorum fere hactenus 

 populorum , inde ipsis in locis comparatam intelligentiam , optimam plurimas 

 regiones Christo vindicandi opportunitatem. Dicam quod sentio: quod ple- 

 rumque bellatores , mercatores , gubernatores spreverant , ut scilicet discerent 

 illarum gentium linguas, id Evangelii nuncii ad Ecclesiam propagandam 

 prorsus necessarium esse senserunt. Sic hi maxime viam aperueruut et 

 aperire pergunt, qua non tantum novae regiones , sed novus revera mundus , 

 linguae ditissimae, antiquissimae , gravissimis et praestantissimis literarum 

 monumentis conspicuae, alia et prorsus diversa ingenii humani veluti facies, 

 quin ipsa aliquatenus stirpium Europaeamm primordia patefiunt. Quis 

 non meminerit magnorum HADRIANI RELANDI, DAVIDIS MILLII, in hac 

 ipsa doctrinarum sede ad hanc operam studiosorum animos excitantium? 

 Quis praeclaros tacebit labores, quos, ut paucos tantum nominem, exantla- 

 runt CAREYIUS in India, MORRISONIUS, ipse eruditorum lesuitarum in 

 Sinensium imperio successor, LEYDECKERUS et GERICKITJS in insulis maris 

 Indici. Quae omnia, etsi praecipue religionis promovendae causa agebantur, 

 simul tamen recentiorum studia ad minus cognita aut prorsus ignorata con- 

 verterunt, eaque adiuvarunt et aluerunt. Pervestigatis olim Aegyptiorum et 



17 



