132 H. C. M I L L I E S 



tales: nulla est eius pars, quae harum praesidio sine damno destituetur. 

 Sed dubitet fortasse quis, an theologus iis omnibus carere alioque, si non 

 meliori, attamen faciliori modo sibi prospicere possit; dicat fortasse, haec 

 olim fuisse necessaria, nunc vero supervacanea , tot iam adesse adniinicula, 

 innumeros nimirum in libros sacros commentaries , inultosque iam ipsa 

 harum literarum ope collegisse et adhibuisse , quae theologis usui esse pos- 

 sint: cur ergo istis insudandum, quum longe commodius sit paratis uti? 

 Sunt omnino , qui aliorum , quam suis oculis videre , qui ad rivulos acce- 

 dere, quam ipsum fontem adire malunt: neque vero illi germani theologi 

 dicendi, qui se ullo labore a perfectiore et accuratiore rerum divinarum 

 cognitione absterreri patiantur. Profecto non sunt ea, quemadmodum nee 

 tota theologia, ad salutem necessaria, non ex iis pendet fidei sinceritas et 

 puritas, vitae integritas, caritatis fervor, spei firmitas, sed qui rebus divinis 

 bene instructus, accurata et interiori veritatis coelestis eiusque historiae 

 cognitione imbutus theologus haberi vult, ea ne evitet aut fugiat, contra 

 arnet potius, quaerat, in deliciis habeat, quibus res divinas, quantum 

 fieri potest, melius perspicere et ad munus sanctissimum recte obeun- 

 dum aptus reddi potest. Neque invicem literas orientales omni cum theo- 

 logia, ex qua maxime illarum studium natuin est, commercio carere posse 

 putamus. Quid enirn theologis maiorem harurn literarum amorem iniiciet, 

 viresque addet ad ardua superanda, quam si de arcto earum cum rebus 

 gravissimis sanctissimisque vinculo penitus ipsis constiterit. Non quidem 

 cum iis facimus, qui in omnibus, quid utile sit, tantum quaerentes, nihil 

 quoque discendum putant, nisi quod prosit. Quae discuntur, propter se 

 ipsa discenda sunt: quamquam et rerum usus minime negligendus est. 

 Laudandum est eorum studium, qui in literas orientales sive Semiticas, 

 sive latiori sensu Asiaticas , earn ob causam incumbunt , ut cuiusque earum 

 indolem, leges, formas perspiciant, vel qui diversas cogitandi et loquendi 

 rationes, diversarum gentium ingenii vires modumque religionis, vel novas 

 historiae partes, antiquissima monumenta, literis aut simulacris expressa, 

 regnorum gentiumque mutationes, aut instituta, leges, mores, loco et 

 temporis intervallo distinctos, intelligere cupiunt, vel qui literis elegantiori- 

 bus unice dediti, carminum fabularumve dulcedine trahi se patiuntur, vel 

 tandem qui huius illiusve artis et disciplinae, astronomiae, geometriae, 



