REDEVOERING. 83 



de beschrijving , door BESSEL in eerie zijner voorlezingen over dieu wissel- 

 strijd gegeven. Het zou ons te veel afleiden, hier de beschouwing van 

 BESSEL te herhalen of er slechts eene schets van te geven; ik moge daar- 

 mede volstaan, dat ik in korte trekken de beteekenis van dien strijd 

 uiteenzette. 



De taak der sterrekunde bestaat hoofdzakelijk daarin, voorschriften te 

 leveren, waardoor de plaats, die een hemellicht op een bepaald tijdstip 

 inneemt, berekend kan worden. Die voorschriften moeten echter door de 

 theorie uit de reeds bestaande waarnemingen worden afgeleid. Door de 

 theorie moeten de plaatsen der hemelligchamen , zelfs voor eene reeks van 

 jaren vooruit, berekend kunnen worden. Nu leveren de waarnemingen 

 altijd grootere of kleinere verschillen met de vooruitberekening op. De 

 leer der waarschijnlijkheid geeft voorschriften om te beoordeelen, in hoe 

 verre deze verschillen aan de waarnemingen, in hoe verre aan de nog on- 

 volkomene theorie moeten toegeschreven worden. Hierdoor is , dunkt mij , 

 het wezen van den strijd tusschen theorie en praktijk duidelijk, waarvan 

 ik zoo even sprak. In de theorie van de beweging der hemelligchamen 

 moet men twee verschillende gedeelten opmerken, de kennis van de 

 krachten , welke die beweging regelen , en voorts de kennis van de grootte 

 en gedaante van de loopbanen der hemelligchamen, en in het kort van al 

 de grootheden, die op hunnen loop invloed hebben. Door de praktijk wor- 

 den hier de waarnemingen bedoeld, waardoor de schijnbare loop der 

 hemelligchameu gevonden wordt , die van den eenen kant dienen , om de 

 theorie te toetsen, van den anderen kant om haar te verbeteren. In de 

 reeds genoemde voorlezing, die BESSEL in 1832 hield, ontwikkelt hij het 

 toenmalige standpunt der sterrekunde , zoo als het door onophoudelijk 

 wedijveren van theorie en praktijk ontstaan was. Sedert dien tijd is het 

 standpunt der wetenschap , de verhouding tusschen theorie en praktijk , 

 niet veranderd , nieuwe werkingen zijn niet met zekerheid aangewezen , 

 die tot eene verdere volmaking der theorie zouden kunnen strekken. Maar 

 niettemin is de wetenschap zelve , sedert den tijd , waarin BESSEL'S ver- 

 hancleling valt, met reuzenschreden vooruitgegaan. Er is geen gedeelte 

 der sterrekunde aan te wijzen, dat in het laatste vierde gedeelte eener 

 eeuw niet meer is volmaakt geworden. Ik heb mij voorgesteld, bij deze 



11* 



