(3) 



Quid autem? Singulas singulorum hominum res gestas, consilia, cu- 

 piditates, aularum arcana, machinationes, amores, odia, dolos, studia , 

 qiue scilicet rem publicam attingunt , negligere, non curare historicum 

 patiemur? Imo curat egregie, et magnam harum rerum rationem habet; 

 sed ita curat, ut eas sutnmae rei, quam tractat, subjiciat, neque iis pri- 

 marias publicarum \icissitudinum causas contineri putet. Summa autem 

 rei est status atque conditio, qua universa res publica vivit, quaeque in 

 sinoulorum hominum non omnino posita est judicio ac voluntate. Alia 

 est rei publics Romanae tempore Ca^saris descriptio ; alia eorum , quae 

 Coesar publice fecerit, in animo habuerit, appetierit, explicatio; qui non 

 has, quibus ad se unum omnia rapuit, potuisset tentare vias, nisi totius 

 Romans rei publics tune temporis conditionem et opportunitatem con- 

 spirantes sibi habuisset et adjutrices. Replica tote temporum memoriam. 

 Num Carolus Magnus, num Guilielmus Primus, Angliae et victor et re- 

 staurator , num Gregorius Septimus , Pontifex Maximus , num Ludovicus 

 Sanctus, Gallise rex, ex suo tantummodo ingenio hauserunt , quae ad 

 gentium rem publicam constituendam potenter pepererunt? Et si hause- 

 runt , nuin exsequi , num ad eventum res perducere potuissent , nisi 

 consentientibus et auxiliantibus his, quibuscum concurrebant, populorum 

 statu et disciplina? Nolim ita intelligi, Auditores, quasi altse erectaeque 

 indolis viri sui esse nequeant, neque possint ab iis novae et inauditae adhuc 

 iniri condique rationes. Verum enimvero in historia politica singulorum 

 hominum res gestas hoc uno adspectu contemplamur , ut eas, velut 

 membra, perpetuo ad totius corporis civilis formam et couditionem, suo 

 quidque loco, referamus. Atque ila prorsus sentio , singulos homines, 

 quo tandem loco positos, Jiuic temporum ordini, huic magnificae rerum 

 eveiituumque universitati, quam historiam nominamus, tamquam parti- 

 culas, implicates illigatosque esse. Quidquid sibi quisque sit, concipiat, 

 velit, agat, non sibi tantum obtemperat, neque est ex omni parte operis 

 sui dominus, sed aliena simul ipse vi trahitur; cumque magna aliarum 

 causarum affluentia ita committitur, ut ex harum demum cum ejus indole 

 industriaque contentione politicae gentium vitae forma ac species prodeat. 



Declaratum arbitror, qua vi alque sentential artis politicae opera 



