(136) 



Iribuisse, ad sua \incula perrumpenda. Eslo enim, fuerint domini, cae- 

 teris inhumaniores , qui vix aut ne vix quidem a veteri duritie quidquam 

 remiserint, ut mitiori aliqua conditione, lege aut pacto colonos pradiis 

 suis adstringerent : num quis putet, eos tarn hebetes fuisse, ut clancu- 

 luin iniqua imperia exuere, et semet in libertatem vindicare non ten- 

 laverint? Hoc non posse non supponi, a verosimili non tantum abest, 

 verum, praeterquam quod jam ad versa sententia in supra commemoratis 

 seditionibus emigrationibusque satis elucet, refutatur historia multis in 

 locis , sed praecipue institutionis conimuniarum , quae saeculo XII originem 

 ceperunt, et ad quas, veluti libertatis palladia, servi catervatim , desertis 

 agris , confluxisse leguntur. De illis quidem institutionibus mox erit 

 agendum; est autem adhuc prius alia causa ex bellis sacris exponenda, 

 quae minima non fuit, ad servos homines ab infelici servitule liberandos. 

 Scilicet quo in ineundo sacro itinere cruce-signati Principes sibi Deum 

 magis propitium redderent, ante profectionem suam saepenumero ingen- 

 tes donationes monasteriis et ecclesiis conferebant; sive, ad necessaries 

 sibi sumptus comparandos, eis bona sua oppignorabant, aut etiam ven- 

 ditabant. Harum rerum exempla deBelgis plurima exstant(281). Memorat 

 Regenbogius priori casu magnum servorum numerum a dominis , sola 

 pietatis impulsione , fuisse manumissum : sed aeque digna notatu est altera 

 clarissimi viri animadversio, qua constat, adscriptitios servos, qui ejus- 

 modi cum donatis praediis in potestatem clericorum venerant, tali con- 

 ditione frui coepisse , quas uti libertali , ita et felicilati ipsorum multum 

 fuerit amicior. Et profeclo apud eos non obstringebantur servilibus illis 

 operibus , quae praestare soliti erant in aedibus dominorum , et quas 

 omnium durissimum servilulis genus continebant. Sub umbra ecclesias 

 larga, in abundantia cunclarum rerum, non ita locus erat adfligendae 

 genii, et proinde servitutis frena multum laxabantur. Antea inter conti- 

 nuas belli calamitates versabantur : tune vero sub ecclesia praesidio et 

 tutela, pace atque securitate ipsis frui datum est, quam sartam-lectamque 

 esse a conatibus improborum voluerunt ecclesiae moderatores, ita ut nee 

 capi , nee interfici, nee ulla in eos violentia exerceri posset. Ex eo am- 

 plius venumdari non poteraut, et multorum pariter orierum remissione ita 



