u6 C O M M E N T A T I O 



qui , quae homines male ccgitaverant , in bona 

 eonverterit. Quodsi Providentiam Divinam ag- 

 noscimus, omniaquead finem aliquem tendere con- 

 spicimus , nonne etiam de bello auguramur , Deum , 

 qui nil praeter voluntatem permittit , pro summa 

 sua sapientia facturum , ut et hoc quoque malum 

 consilio respondeat suo (i)? Facinsuper nos ubi- 

 que finem ilium non animadvertere , nonne quern- 

 vis decet, si alia omnia hominum saluti inservire 

 videt, persuasum sibi habere, bello quoque Dei 

 consilia obtineri? 



Quodsi jam gentium historiam (quam bellorum his- 

 toriam fere dixeris) consideremus , bellum esse com- 

 perimus , quo homines per orbem terrarum disper- 

 si et quo civitates fundatae sint; quod totius ge- 

 neris human! conditionem commutaverit , gentes 

 debilitatas fortiores reddiderit , lapsas erexerit , ig- 

 notas claras fecerit , pauperioribus novos salutis 

 fontes aperuerit ; bellum, quo, tonitru instara 

 aerem purgantis , populi e somno velut morali 

 sint excitati , ut viriurn suarum conscii, quid vale- 

 rent , perspicerent ; quod humanitatem per orbem 

 terrarum disperserit , populos excoluerit ; ante- 

 quam iniretur, homines varias virtutis species exer- 

 cere, et dum gereretur, inoralia studia et sensum 

 religiosum excitare et confirmare jusserit ; bellum 

 esse , quodPatriae ainorem ,fortitudinem , animi con- 



stan- 



^i) Leganiur hfc liriefe uler den Krieg. Berol. 1778. Br, f. 



