(57 ) 



antiquitus institutuiu, tnquit, ut a majoribus natu, won aurilus 

 modo, verum ctiam oculis disccremus, quse facienda mox ipsi , 

 ac per vices quasdam tradenda minoribus , haberemus. Indc 

 adolesccntuli statiiu castrensibus stipendiis imbuebantur , ut 

 > iiupcrarc parendo, duces agere, dum scquuntur, assuescerent: 

 )> inde houores pctituri assislebant curite , et consilii publici spec- 

 tatores ante, quam consortes erant. Suus cuique parens pro ma- 

 gistro, aut cui parens non crat, maxirnus quisque et vetustissi- 

 mus pro parente. Quse potestas referenlibus, quod censentibus 

 jus, quae vis magistratibus , quse ceteris libertas; ubi ceden- 

 dum, ubi resistendum; quod silendi tcmpus , quis diccndi mo- 

 dus, qu,r dislinctio pugnantium sententiarum , quse exscculio 

 prioribus aliquid addentium , omnem denique senatorium mo- 

 rem, quod fidelissimum praecipicndi genus , exemplis doccban- 

 tur" (78) Pueri ita setate magis provecti , patres ubique sole- 

 bant coinitari, in foro, ruri, in cotuitiis, in curiA (79), in mililii 

 etiam; et nemo, ut recte observat Sallustius (80), initio reipu- 

 blicae ingenium sine corpore exercebat. Corpus itaque laboribua 

 iirmabatur, et venatione ad bellum sustincnduni aptum reddebatur. 

 Nam vcnando pueros etiam occupatos fuissc satis patet ex Livio, 

 (|ui refert Anci iilios impubcres venatum dimissos fuisse (81): 

 ct hiuc juventutcm lluiuanum morum quaiidani ruditatcm nactam 

 esse, nemini mirum videri potest (8a). 



Adolescenles postquam ad setatis annum i5 vel 16 pervenerant (p"), 

 togain praetextam, qua hucusque usi eraut, exuebant, et bullani 



(78) Epist. VIII. i4. t. 2. p. 16. (ed. Dip.) (79) Gellius N. A. I. 23. 

 ct. Macrob. Saturn. I. 6. Uiuie siinul patet morciii huncce abrogation esse. 

 (80) . C. c. 8. (81) I. 55. cf. locus (lolimicll.i 1 , queni citavi supra. 

 (8-j; Cf. Montesquieu, Espr. des Lois, 1. 4. c. 8. 



(p) De justo tcmpore non constat. Probabile quidem est annum i5 exactum 

 oliiu servari solituni. Sed nonnulli putant pueros usque ad annum li pnrlexta 

 nsos fuisse, quod alii ad annum ib, ab'i ad annum 17 extendunt. Verosimile 

 est c(iiiini annum togze mutandae non fuisse legibus praescriptum, sed fere ex 

 consuctiidine et arbitrio parentum atque indole liberorum pependisse vid. nota 

 Nicujiortiuiu, sect. 6. c. i. $ i. p. ny. 



8 



