populos exercitusque continuo a partc stantcs diversa , exercitusque inter se pu- 

 gnautcs, ac in victoriac praemium, urbium direptionem, bonorumquc proscriptionem 

 accipientes : Scy thas deo Marti quintam captivorum partem immolantes . reliquisque 

 oculos eflbdientes ; eosdemque , rege mortuo , quinquaginta ejus praefectorum in- 

 terficientcs ( Corif. Herodotum atque Straboncm) ; populos qui ad Pontum-Euxinum 

 babitabnnt , advenarum carne vescentes ; Agarlyrsios vastationibus viventes , uxo- 

 ribusque utentes communibus ; apud omnes hosce populos, ut inter feras , jus 

 validioris obtinens ( nota E) ; Persas sorores suas uxores ducentes , victimasquc 

 humanas igni sacrificantes (qui mos barbarus diutissime etiam et Tyri, et Car- 

 thagine , et Romae obtinuit ! ) ; Hunnos , nulla religione utentes , geiites alias omnes 

 et feras ct barbaras immanitate superantes , nee non ubique perfidos , furiosos , 

 avarosque se pracbentes. 



Dubium enim non est religionis iiilluxum (ponendo bane religionem bominis 

 naturae conscntaneam esse ) ad societatum bumanarum perfectionem , ideoque 

 earumdem felicitatem , maximi esse momenti. Quo factum est ut cuncti legisla- 

 tores in legum suarura capite semper providentiae futurique status dogma postierunt. 

 Toules les religions du monde , inquit doctissimus Bayle , roulent sur ce grand 

 pivot , qifil y a un juge invisible qui punit et qui recompense apres cette 

 vie les actions des hommes , tant iute'rieures qu'exterieures : c'est de la qu'on 

 suppose que decoule la principale utilite de la religion. Reipsa Deorum timor 

 est legum validissimum firmissimumque fulcrum 5 namque ille quern crimen egois- 

 musque incitant . etiamsi posset magistratus decipere legesque eludere . saspe 

 sistet , ultra videndo judicem quern nullac hominum actiones, nulla consilia fugiunt ; 

 cogitandoque impunitatem suam ad tempus fore , sibique terribilia supplicia 

 manere , quae nulla ralione eflugere potest. Addam hanc conscienliam coutinuo 

 eum coacturam esse ut aurem altentam praebeat clamoribus quos in se excitabit. 

 Alius efTectus religionis, pracsertim vero cbrislianae , hie est, neuipe : postquam 

 in scclerum via erraverunt , eadem continua opera euitilur ul eos in virtutis viam 

 reducat , bortaturque simul ut mala quae admiserunt eluant. Ea qua; hisde rebus 

 dicit Polybius , mi hi sapientia plena videntur: 



'El ftii "/tip tjt nlfin ittffitt -aehtTioft.* rvt*v*ytli , iruf toft* lit <it*yK*tts T7arts Tftrtt. 



