(3*7) 



Ik-ne notandum cst eliam opus non esse ut productor immediate producta gignat ; sed eutndem 

 ]>roducere posse agentibus , per alicnas maims , opibus ejus. 



(Nola //) Non milii satis manifcstum probatumquc est cocli conditionem influxum talcm 

 habere , ut quibusdam in rcgionibus despotismum incvitabllera rcddcre valeut. Hxc sententin , 

 insupcr , ruim.mil.iti tristior cst, quam ut cam non rejiciamus : imo historiae testimonies rcpugnat. 

 Ego vcro in medium proferrc non dubito veram istius despotism) in Oriente continui causam , 

 omnibus attcntc perpcnsis atque examinntis , religion! csse adscribendam ; virtutemque solam , 

 ni i>rohi beret eadcin rcligio quin illuc in sua sul>limi simplicitate transcat , in illis rcgionibus 

 cmlutis formam naturae humanae dignitati consciitancam constituere posse ; namque, licet ne- 

 gari non possit cceli conditionem magnopcrc in mores influerc , bonis legibus sccundaque rcli- 

 gionc h.rc ciTicicntia sine dubio dirigi posset, si populus virtute prxditus essct. 



Alt.mirii ban; oriciit.-ilium imperiorum rcligio, licet multis rcspectibus funcstissima , horumce 

 im|>eriorum fulcrum prxcipuum cvadit : <i dans ces e'Uits , inquit Montesquieu, la religion a plus 

 u d'influcnce quo dans aucun autrc : cllc cst unc craintc ajoute'e a la crainte : les sujets , qui 

 ne sont ps attaches a la gloire ct a la grandeur de 1'fetat par vertu ni honncur , le sont par 

 la force ct le principe de la religion ( de 1'Esp. des lois , 1. 5, ch. XIV). Uno vcrbo , religio 

 ibi virtutis vices explet ; namque , quoad virtutem atlinet , haec in illis civitatibus vix stare po- 

 test , prinio , ut dicebamus , proptcr religionem , et iusupcr ob ipsam constitutionem ; reipsa despp- 

 tismus dominum alium nullum patitur : co jubente , officia sua nemo respicere potcst, probi- 

 t.iti*[ue voci obodire : caeca obedientia una scrvis virtus superest. Imo saepe illud quod virtus est 

 apud caetcros populos, hie idem esse nequit. Sic frugal itas, vitae commodorum contemptus , 

 S|),ii-(;inos Romanosque ad magnas res idoneos reddidit : vita frugalis autem quam in dcspotico 

 imperio populi degunt , accrbi imperil eftectus est ; et hi mores coacti , ut ita dicam , consti- 

 tutionis ipsius nalura, nil cfliccre possunt. 



Jam vero quot et quam dolcndx sequelae, in his civitatibus , ex virtutis absentia! Etenim cum 

 fere semper princeps clTeminatus sit ac in gynecaeo inclusus , imperiiquc habcnas ministris com- 

 niiit.il , lii totidem tyranni evadunt, domino suo formidabiliorcs. Imo cum lex nil aliud sit ac 

 principis voluntas ; hanc vero magistratus in plurimis casibus quotidianis noscere non possint , 

 ideoquc privatam volunbitcm suain scqui debcant, omni ratione populum opprimunt. Praeterea nil 

 ailtst quod hunc fanaticum furorem temperare possit, trui tarn saepe hos populos ad rabiem crude- 

 li>-iiii;nn impcllit, cujusque, hcu! tarn horrendum excmplum praebent Graccia sanguinolcnta , 

 tjuvjiu' ruinac fumidx!!! Dcnique, quxnam crucnta spectacula iiobis ofFert Russia? Turcarumque 

 impcrii historia , ubi videmus tot itnpcratores a filiis suis suisvc fratribus, cum lota sua familia , ne 

 exccptis quidcm infantibus in brachiis, imo, in visceribus matris suae, trucidatos! 



Si vcro hacc civitati.s forma v irtuti tantopere rcpugnat, depravatio etiam ibi minorem efficicntiam 

 cxcrcct,ita uthacc imperia, ni alia accedant, hac causa vix corruerc possint, namque mulieres, 



