78 



scherpe ciïtiek zelfs mannen als Bernard, Leibnitz, Newton en 

 anderen niet spaarde, had zich de moeite gegeven, om na den 

 dood van Leeuwenhoek zijne brieven te onderzoeken. Hartsoeker 

 heeft dit onderzoek geplaatst achter zijn „ Cours de Physique, 

 accompagné d'un extrait critique des lettres de Mr. Leeuwen- 

 hoek," welk werk in 1730 bij Jan Swart te 's Hage, na den 

 dood van Hartsoeker, is in het licht 2;eQ,even. 



Dit critisch onderzoek draagt het karakter van persoonlijken 

 wrok en geringschatting, waarvan de proeven schier op iedere 

 bladzijde te vinden zijn. 



Een paar voorbeelden van de wijze, waarop Hartsoeker ge- 

 woon was in zijn ,, Extrait critique" de waarnemingen van 

 Leeuwenhoek te critiseeren, zullen voldoende zijn, om zijn scher- 

 pen toon te leeren kennen. 



Van de brieven in het algemeen sprekende, zegt hij daarvan, 

 dat zij geschreven zijn „dans un stile bas et rampant" hoewel 

 hij niet nalaten kon te erkennen, dat zij „contiennent parmi 

 quantité d'observations inutiles et chimeriques, quelques unes de 

 tres bonnes et qui servent a 1'avancement des sciences." 



Hij spreekt verder met minachting van zijn persoon, en niet 

 zonder jaloezie, wegens de onderscheiding die hij van anderen 

 ondervond: „Je n'ai jamais été surpris qu'un homme comme 

 notre auteur, dont Ie genie étoit assurément au dessous du mé- 

 diocre, ait parlé comme il a fait des globules du sang, du lait 

 etc; mais mon étonneraent a été bien grand de voir que de 

 célèbres médecins et professeurs en philosophie et en médecine, 

 1'ont cité avec élöge sur sa belle déeouverte des pretendues 

 boules, et ont adopté sont galimatias." 



Dat ook Leeuwenhoek zelf niet vriendschappelijk gezind was 

 ten opzichte van Hartsoeker kan blijken uit de volgende pas- 

 sage uit het genoemde ,. Extrait critique". „J'ai été trois fois 

 chez lui. J'y fus la première fois avec un bourguemestre de 

 Rotterdam et avec mon père vers la fin de 1'année 1672, ou 

 au commencement de 1'année 1673, dont il s'est fort bien sou- 

 venu comme on Ie verra dans la suite. J'y fus la deuxiéme 

 fois seul, vers la fin de 1'année 1679 a mon retour de Paris. 

 Cette visite, que je lui renilis, moité dans la ruë et moitié a 



