DE NATUURKUNDIGE COMMISSIE. 



verspreiding der ophidia, maar lets zeer merkwaardigs voor 

 de geschiedenis van het ontstaan van Java" '). Belangrijk zijn 

 ons vooral deze woorden ter kenschetsing van KUHL'S verziende 

 blik, wanneer we bedenken, dat in 1821 van eenige vaststaande 

 evolutie-theorie nog geen sprake was. 



Behalve Buitenzorgs omgeving warden de hieromheenliggende 



Preangerbergen : Salak, Gedeh, Pangerango bezocht en be- 



klommen, tochten, op zich zelf reeds zwaar en vermoeiend, 



maar voor hen uitputtend, omdat natuurlijk in die tropische 



streken het verzamelde materiaal zoo spoedig mogelijk bewerkt 



moest worden. En toch wist en KUHL noch VAN HASSELT zich 



in him arbeid te beperken, zichzelf te dwingen een langen tijd 



achtereen rust te nemen : er was nog zoo ontzaglijk veel te 



doen. VAN HASSELT, de minst vurige, en eigenlijk ook de meest 



overleggende der twee vrienden, gevoelde dit wel als een 



naderend gevaar; uit zijn brieven blijkt, hoe hij vaak voor 



KUHL'S gezondheid bezorgd was, hoe hij vaak tevergeefs ge- 



poogd heeft, KUHL tot zelfbeperking te dwingen. En het 



noodlot wilde, dat VAN HASSELTS bezorgdheid helaas niet over- 



bodig was: na een uiterst moeitevollen tocht werden zij, over- 



nachtend in een primitief opgeslagen hut, door zware tropische 



regens overvallen; uitgeput en doornat kwamen ze in Buiten- 



zorg aan. Zijn ijzeren gezondheid deed VAN HASSELT herstellen, 



maar de lichamelijk veel zwakkere KUHL was tegen een der- 



gelijke zware inspanning niet bestand; een leveraandoening 



deed de ziekte een ongunstig verloop nemen; KUHL stierfden 



14611 September 1821 te Buitenzorg, nog geen negen maanden 



na zijn aankomst in Indie. De woorden van VAN HASSELT: 



,,KUHL'S te arbeidzame geest was niet geschikt voor een land 



als Java, waar alles rust vordert", waren maar al te waar! 



J ) Algemeene Konst- en Letterbode. 1822. I. p. 99. 



104 



