PE ERO EER AE AEN A PAPLREREEENHARNEN of 
PALMAE. 36 ARENGA. - 
lijks wordt een schijfje van den wond-oppervlakte afgesneden. Het 
versche sap is helder, in kleur en smaak aan most gelijk, van eenen 
eigendommelijken reuk; spoedig wordt het troebel en begint te gis- 
ten, en onder bijvoeging van eenige bittere en zamentrekkende wor- 
tels en schorsen, wordt er de sagueer-wijn (toeak mal. lëgen jav. en 
sund.) uit bereid. Door voortgezette gisting verkrijgt men azijn. Ook 
arak wordt uit dit vocht gemaakt, en eene aanzienlijke hoeveelheid 
(voor inlandsch gebruik) van suiker (Goela d jawa of G. itam) uit 
het versche sap gekookt*). — Het sap vloeit 4—6 maanden lang uit 
dezelfde kolf; houdt de stroom op, dan wordt een andere kolf van 
denzelfden boom daartoe in gereedheid gebragt. Is al het sap uitge- 
put, dan bevat de stam nog 150—200 ® sago, die daaruit op de 
gewone wijze verzameld wordt. — Het hout van dezen belangrijken 
palm is vast en hard. De bastachtige stof, tusschen den stam en de 
bladstelen, zwart van kleur, doek of injoek genoemd, dient tot be- 
dekking der huizen te gelijk met Atap kirei of andere soorten 
van Atap, waardoor deze eene grootere duurzaamheid verkrijgen. Van 
de fijnste deelen wordt tonder gemaakt; de minder fijne worden 
ook tot het touwslaan aangewend. Ieder boom levert 4—7 @® van 
deze bekende zwarte vezelstof, ook Gomoetoe of Idjoh genoemd. 
In Menado op Celebes, waar deze palm-soort zeer gemeen is, wordt er 
scheepstouw van vervaardigd. Destevige stekels, Pansoeri mal.,die- _ 
nen tot schrijfpennen en blaaspijlen (Soempit); de wol der schee- 
den, Kawoel, tot kalfateren der schepen of andere doeleinden. — E 
De jonge knoppen (het hart, Dodol sund.) kan gegeten worden. De 
halfrijpe vruchten worden gebraden, de schil wegens haren onaange- 
namen smaak weggeworpen. De onrijpe zaden zijn aangenaam van 
smaak. De rijpe vruchten zijn daarentegen ontzettend scherp; op de 
huid en in den mond verwekken zij ontsteking; het water, waarin 
zij geweekt worden, werd destijds op de Moluksche eilanden, volgens 
RUMPHIUS, tegen de vijanden uitgestort. 23 
2. Arenga obtusifolia marr. Petioli crasso-spinosi; segmenta linea- 
ri-lanceolata, apice breviter bifida obtusiuscula inaequaliter acute- 
*) Over dezen belangrijken tak van nijverheid op Java, vergel. suxan. Java 
I, bl. 405, Alleen in Bandong zag hij 1585 personen daarmede bezig, op 159 
kookplaatsen, met 334 groote pannen; 20771 boomen werden beurt elings afge- 
tapt. De Palmwijn wordt in Sumatra veelvuldig, op Java zeldzaam gedronken. 
