VAX VENNEN, VENEN EN ZEEDÜINEN. 271 



ben afgezet, toen het klimaat zeer koud geworden was. Maar 

 het Hgt ook voor de hand, dat na het transport, in de eerste 

 ijstijden, van het grind, dat zich, gedurende den langen vooraf- 

 gaanden warmen tijd, in den bovenloop der rivier gevormd had, 

 in de latere ijstijden toch nog ontzaglijke massa's ijs naar de 

 delta kunnen zijn afgedreven. 



Meerdere ijstijden hebben zich inderdaad bij de vorming van 

 het diluvium van Nederland doen gelden. In het noordoostelijk 

 gedeelte van ons land is duidelijk waar te nemen hoe op het 

 .,grinddiluvium" van de Rijn- en (Maas-)delta rust het „Scan- 

 dinavisch diluvium", daarvan wel gescheiden door de intergla- 

 ciale „Potklei'"'. Dat Rijn- (elders Maas-)diluvium behoort dus 

 tot een of meer oudere ijstijden. In Noord-Brabant en de noor- 

 delijke helft van Limburg wordt het grindachtige Maasdiluvium 

 bedekt door het „zanddiluvium". Het ligt voor de hand, althans 

 het diepste deel van dit zanddiluvium als synchronisch met het 

 Scandinavisch diluvium te beschouwen. 



Het komt mij voor, dat de eigenaardige Zuidlimburgsche 

 leemsoort, die men met den Duitschen naam „loss" aanduidt, 

 welke op het grindachtig Maasdiluvium van het krijtplateau 

 werd afgezet, eveneens als met het Scandinavisch diluvium 

 gelijktijdig ontstaan te beschouwen is. Tot voor korten tijd pleegde 

 men wel de loss als een interglaciale formatie aan te zien. Het 

 droge klimaat, waarin de bestanddeelen van deze leemsoort als 

 steppenstof, vooral ook blijkens de daarin aangetroffen over- 

 blijfselen van steppendieren, door den wind moeten zijn afgezet, 

 werd onvereenigbaar geacht met het klimaat van een ijstijd. 

 Penck toonde evenwel (in 1905) aan, dat noodzakelijk het groote 

 noordsche landijs op zijne omgeving zulk een invloed moest 

 uitoefenen, dat eene zone met droog klimaat het in het Oosten 

 en Zuiden omgaf. Evenals thans op het Antarktische landijs 

 een groote anticyclone gelegen is, moet op dat noordsche ijs 

 een groot luchtdrukmaximum, eene anticyclone, gelegen hebben; 

 van welk ijsgebied de lucht als noordelijke en oostelijke winden 

 afvloeide. Ten zuiden van het landijs, dat op het noordelijk 

 gedeelte van Nederland lag, tot aan een iets bezuiden Utrecht 

 verloopende, ter hoogte van Nijmegen het tegenwoordig bed der 

 Maas naderende schuine lijn, moeten toen, in plaats van de 

 tegenwoordig overwegende westelijke winden, oostenwinden ge- 



